अन्न सुरक्षा नियामक FSSAI ने Old Monk, Antiquity Blue, Royal Challenge आणि Bagpiper Deluxe या लोकप्रिय मद्य ब्रँडच्या काही प्रकारांवर विक्रीबंदी घातली आहे. कृत्रिम फ्लेवरिंगमुळे ही कारवाई, जाणून घ्या सविस्तर.
देशभरातील मद्यप्रेमींना मोठा धक्का बसला आहे. अन्न सुरक्षा नियामक FSSAI (Food Safety and Standards Authority of India) ने ओल्ड मोंक (Old Monk), रॉयल चॅलेंज व्हिस्की (Royal Challenge Whisky), बॅगपाइपर डीलक्स व्हिस्की (Bagpiper Deluxe Whisky) आणि एंटीक्विटी ब्लू व्हिस्की (Antiquity Blue Whisky) सारख्या नामांकित मद्य ब्रँडच्या काही वेरियंट्सच्या विक्रीवर बंदी घातली आहे.
प्रयोगशाळेतील तपासणीत या मद्य प्रकारांमध्ये कृत्रिम (आर्टिफिशिअल) किंवा निसर्ग-सदृश (नेचर आयडेंटिकल) फ्लेवरिंग आढळून आल्याने ही कठोर कारवाई करण्यात आली आहे. FSSAI च्या मते, ही फ्लेवरिंग निश्चित उत्पादन मानकांनुसार नव्हती, ज्यामुळे ही उत्पादने ‘कमी दर्जाची’ (sub-standard) ठरली.
FSSAI ने कोणत्या ब्रँडवर बंदी घातली?
FSSAI च्या आदेशानुसार खालील उत्पादनांच्या विक्रीवर बंदी घालण्यात आली आहे:
- मध्य प्रदेशात युनायटेड स्पिरिट्स (Diageo India) द्वारे उत्पादित एंटीक्विटी ब्लू व्हिस्की आणि रॉयल चॅलेंज व्हिस्की.
- मध्य प्रदेशातील इनब्रू बेवरेजेज (Inbrew Beverages) द्वारे उत्पादित बॅगपाइपर डीलक्स व्हिस्की आणि ओल्ड कास्क डीलक्स XXX रम.
- महाराष्ट्रात मोहन रॉकी स्प्रिंगवॉटर (Mohan Rocky Springwater) द्वारे उत्पादित ओल्ड मोंक रमचे तीन वेरियंट – द लेजेंड, गोल्ड रिझर्व्ह आणि XXX मॅच्युअर रम.
बंदीचे नेमके कारण काय?
FSSAI ने स्पष्ट केले की भारतीय अन्न सुरक्षा नियमांनुसार मद्य पेयांमध्ये नैसर्गिक फ्लेवरिंग पदार्थांचा वापर करण्यास परवानगी आहे. मात्र, तपासणीत असे आढळून आले की काही उत्पादक कंपन्या रममध्ये रमचा फ्लेवर आणि व्हिस्कीमध्ये व्हिस्कीचा फ्लेवर टाकत होत्या.
नियामक संस्थेने याला आक्षेप घेत म्हटले की, “आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता प्राप्त अशी कोणतीही उत्पादन पद्धत नाही, ज्यामध्ये रममध्ये रमचा फ्लेवर किंवा व्हिस्कीमध्ये व्हिस्कीचा फ्लेवर टाकला जातो.”
अशा प्रकारच्या फ्लेवरिंगमुळे कंपन्यांना योग्य प्रकारे मॅच्युअर (परिपक्व) करण्याची प्रक्रिया किंवा मोलॅसेस, माल्ट किंवा द्राक्षे यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा वापर टाळता येतो. थोडक्यात, नैसर्गिक प्रक्रियेशिवाय कृत्रिम फ्लेवर वापरून मद्याला चव आणि सुगंध दिला जात होता, ज्यामुळे ते दर्जाहीन ठरले.
कंपन्यांची भूमिका आणि उद्योगावरील परिणाम
या कारवाईमुळे भारतातील $40 अब्ज डॉलर्सच्या मद्य बाजारपेठेत खळबळ उडाली आहे. डियाजियो इंडियाची युनायटेड स्पिरिट्स ही देशातील सर्वात मोठी मद्य कंपनी असून, ती पेरनोड रिकार्ड सारख्या जागतिक प्रतिस्पर्ध्यांना आव्हान देते.
या बंदीमुळे प्रभावित झालेले ब्रँड हे मुख्यतः स्वदेशी उत्पादन असून, आयातित व्हिस्की, स्कॉच आणि प्रीमियम रमच्या तुलनेत त्यांच्या किमती कमी आहेत, त्यामुळे ते देशभरात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात.
दोन वरिष्ठ उद्योग अधिकाऱ्यांनी, निनावी राहण्याच्या अटीवर, या निर्णयाबद्दल चिंता व्यक्त केली. त्यांच्या मते, अशा प्रकारचे फ्लेवरिंग भारतीय नियमांनुसार परवानगी होते. तथापि, केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने स्पष्ट केले की, ‘रम-फ्लेवर्ड स्पिरिट’ किंवा ‘व्हिस्की-फ्लेवर्ड स्पिरिट’ अशी स्पष्ट लेबलिंग केल्यास ती उत्पादने विकली जाऊ शकतात, मात्र थेट रम किंवा व्हिस्की म्हणून विक्री करणे बेकायदेशीर आहे.
दरम्यान, युनायटेड स्पिरिट्सने या आदेशाला बॉम्बे उच्च न्यायालयात आव्हान दिले असून, आपली लेबलिंग नियमानुसार असल्याचे म्हटले आहे. FSSAI ने मात्र या बंदीचा व्याप्ती फक्त तपासणी केलेल्या कारखान्यांपुरती आहे की सर्वत्र, याबाबत अद्याप स्पष्टीकरण दिलेले नाही.
ही कारवाई अशा वेळी करण्यात आली आहे, जेव्हा FSSAI अन्न व पेय क्षेत्रातील नियंत्रण वाढवत आहे. काही दिवसांपूर्वीच त्यांनी ‘एनर्जी ड्रिंक्स’ म्हणून विकल्या जाणाऱ्या उच्च-कॅफिनयुक्त पेयांवरही कारवाई केली होती.
By
