कोलंबिया विद्यापीठाच्या आयआरआयने फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत १०० टक्के एल-निनोची शक्यता वर्तवली; महाराष्ट्रात २६५ तालुके दुष्काळग्रस्त घोषित, मराठवाड्यातील धरणांतील पाणी फक्त पिण्यासाठी राखीव.
छत्रपती संभाजीनगर: मराठवाड्यासह संपूर्ण महाराष्ट्रासमोर २०२७ मध्ये मोठे हवामान संकट उभे ठाकले आहे. कोलंबिया विद्यापीठाच्या इंटरनॅशनल रिसर्च इन्स्टिट्यूट फॉर क्लायमेट अँड सोसायटी (IRI) ने फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत एल-निनो १०० टक्के कायम राहण्याची शक्यता वर्तवली आहे. त्यामुळे पुढील वर्षातील पाऊस, शेती आणि पाणीपुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होण्याची चिंता वाढली आहे.
आयआरआयच्या २१ सप्टेंबर २०२६ रोजी प्रकाशित अंदाजानुसार, निनो ३.४ इंडेक्स सप्टेंबरच्या मध्यापर्यंत +३.० अंश सेल्सिअसवर पोहोचला आहे, जो ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत तीव्र आहे. संस्थेने तपासलेल्या सर्व २२ मॉडेल्सनी (१३ डायनॅमिकल आणि ९ स्टॅटिस्टिकल) २०२६-२७ हिवाळ्यात “अति तीव्र” एल-निनो परिस्थितीचा अंदाज वर्तवला आहे. फेब्रुवारी २०२७ नंतर एल-निनोची शक्यता ६१ टक्क्यांपर्यंत घटेल, असेही संस्थेने म्हटले आहे.
मराठवाड्यातील दुष्काळाची भीषणता
महाराष्ट्रात सध्या २६५ तालुके दुष्काळग्रस्त घोषित करण्यात आले आहेत, जे राज्याच्या सुमारे ७५ टक्के भाग आहे. मराठवाड्यातील जवळपास सर्वच जिल्ह्यांना याचा फटका बसला आहे. जून आणि ऑगस्ट महिन्यांत पाऊस झाला नाही, तर जुलैमध्येही फक्त काही दिवस पाऊस पडला.
माजी मंत्री आणि तुळजापूरचे आमदार राणाजगजितसिंह पाटील यांनी गंभीर इशारा दिला आहे. “खरा संकट जानेवारी-फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू होईल. आमच्याकडे फक्त ७ टक्के पृष्ठभागावरील पाणी शिल्लक आहे. एल-निनोमुळे तापमान वाढले आहे आणि बाष्पीभवन होत आहे,” असे पाटील म्हणाले.
जयकवाडी धरणातील पाणीसाठा चिंताजनक
मराठवाड्याचे जीवनवाहिनी मानल्या जाणाऱ्या जयकवाडी धरणात सध्या केवळ २८ टक्के पाणीसाठा शिल्लक आहे. प्रशासनाने मराठवाड्यातील सर्व धरणांतील पाणी फक्त पिण्यासाठी राखीव ठेवण्याचे आदेश दिले आहेत. पुढील सूचना येईपर्यंत सिंचनासाठी पाणी सोडले जाणार नाही.
राज्याच्या पाणीपुरवठा विभागाने १६ ऑक्टोबरपासून १० टक्के पाणीकपात लागू करण्याचे निर्देश दिले आहेत. ३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत पाणीपुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी हा निर्णय घेण्यात आला आहे.
शेतीवर होणार गंभीर परिणाम
मराठवाडा आणि विदर्भ भारतातील ३९ टक्के सोयाबीन उत्पादनात योगदान देतात आणि या प्रदेशातील शेती एल-निनोसाठी अत्यंत संवेदनशील आहे. एका अभ्यासानुसार, अति तीव्र एल-निनो वर्षात मराठवाड्यात ४० टक्के पावसाची तूट आणि ७० टक्के पीक उत्पादनात घट झाली होती.
मराठवाड्यातील शेतकरी आधीच कर्जबाजारी झाले आहेत. २०२५ मध्ये अतिवृष्टीने पिकांचे नुकसान झाले, तर २०२६ मध्ये दुष्काळाने होरपळले. लातूर जिल्ह्यातील अहमदपूर तालुक्यातील ६० वर्षीय शेतकरी तुकाराम गुट्टे यांनी कर्जाच्या तणावात आत्महत्या केली, जी मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांच्या दुरवस्थेचे प्रतीक आहे.
एल-निनो म्हणजे काय?
एल-निनो ही एक नैसर्गिक हवामान घटना आहे, ज्यामध्ये पॅसिफिक महासागराचा मोठा भाग असामान्यपणे उबदार होतो. भारतासाठी, एल-निनोचा अर्थ सामान्यतः कमकुवत मान्सून पाऊस, उबदार आणि कोरडा हिवाळा आणि पिकांवर ताण वाढणे.
जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) चेतावणी दिली आहे की, एल-निनो फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत अति तीव्र राहू शकतो आणि यामुळे पूर, दुष्काळ आणि अति उष्णतेचा धोका वाढू शकतो.
सरकारच्या उपाययोजना
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी सांगितले की, एल-निनो फेब्रुवारी २०२७ मध्ये शिखरावर पोहोचेल आणि त्यानंतर हळूहळू कमी होईल. “एल-निनोचा प्रभाव वाढत असल्यास, आम्हाला समस्यांना तोंड देण्याची तयारी करावी लागेल. आम्ही त्यासाठी तयारी करत आहोत,” असे ते म्हणाले.
राज्य सरकारने दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये १२ मदत उपाययोजना जाहीर केल्या आहेत. कर्जदार शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी खरीप २०२६ च्या अल्पमुदतीच्या पीक कर्जांचे मध्यम मुदतीच्या कर्जांमध्ये पुनर्रचना करण्यास मान्यता दिली आहे. शिवाय, सर्व कृषी-संबंधित कर्जांच्या वसुलीवर स्थगिती आणली आहे.
पुढे काय?
२०२७ चा उन्हाळा अत्यंत तीव्र राहण्याची शक्यता आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, २०२७ हे रेकॉर्डवरील सर्वात उष्ण वर्षांपैकी एक ठरू शकते. मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांना सल्ला देण्यात आला आहे की, ते कमी पाण्यावर येणारी पिके जसे की बाजरी, ज्वारी आणि तूर घ्यावीत.
राज्य सरकारने ३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत पिण्याचे पाणी आरक्षित ठेवण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यामुळे शेतीसाठी पाणी उपलब्ध होणे अनिश्चित आहे. एल-निनोचा प्रभाव कमी होण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी दिलेला अंदाज २०२७ च्या मध्यापर्यंत आहे, त्यामुळे येत्या काही महिन्यांत परिस्थिती गंभीर राहण्याची शक्यता आहे.
मराठवाडा अपडेट २४ | विश्वासार्ह • वेगवान • निर्भीड
By
