महाराष्ट्राच्या उमरडा गाय व माडग्याळ मेंढीला ICAR-NBAGR कडून राष्ट्रीय मान्यता मिळाली. संवर्धन, शास्त्रीय प्रजनन व पशुपालकांच्या उत्पन्नवाढीसाठी महत्त्वपूर्ण पाऊल.
महाराष्ट्राच्या पशुधन वैभवाला राष्ट्रीय स्तरावर दुहेरी सन्मान
महाराष्ट्राच्या पारंपरिक पशुधनाचा गौरव आता राष्ट्रीय पातळीवर झळकू लागला आहे. राज्यातील उमरडा गाय व माडग्याळ मेंढी या दोन प्रजातींना अधिकृतपणे राष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे. भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संसाधन ब्युरो (NBAGR), करनाल या संस्थेने ही मान्यता दिली आहे. यामुळे या दोन्ही देशी प्रजातींचे संवर्धन, शास्त्रीय प्रजनन व आनुवंशिक सुधारणा या कार्यक्रमांना नवी चालना मिळणार आहे.
७ ऑगस्ट २०२६ रोजी ऐतिहासिक निर्णय
ICAR ब्रीड रजिस्ट्रेशन कमिटीच्या ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी झालेल्या १४व्या बैठकीत उमरडा गाय व माडग्याळ मेंढी या दोन्ही प्रजातींना मान्यता देण्याचा निर्णय घेण्यात आला. याबाबतचे अधिकृत पत्र ICAR-NBAGR चे संचालक डॉ. एन. एच. मोहन यांनी १८ ऑगस्ट २०२६ रोजी महाराष्ट्राच्या पशुसंवर्धन आयुक्तांना पाठवले. ICAR-NBAGR ही भारतातील पशुधन व कुक्कुट प्रजातींची नोंदणी करणारी प्रमुख संस्था आहे.
या बैठकीत एकूण १६ नवीन देशी प्रजातींची नोंदणी करण्यात आली. यामध्ये उमरडा, पेरियार, कोप्पल व महाकौशली या गोवंशांचा; गोमंचली म्हैस; माडग्याळ, सीमांचली, कोव देबार व असोमी मेंढी; तोतापुरी व बत्तीसी शेळी; कोम्बई कुत्रा; नागल डुक्कर; काश्मिरी टट्टू; ब्रज गाढव व सिक्कीमी याक या प्रजातींचा समावेश आहे. या सर्व प्रजाती १३ राज्ये व एक केंद्रशासित प्रदेशातील आहेत. आता ICAR-NBAGR कडे नोंदणीकृत एकूण प्रजातींची संख्या २६२ झाली आहे.
उमरडा गाय – विदर्भाची शान
विदर्भात प्रसिद्ध असलेली उमरडा गाय आता स्वतंत्र देशी गोवंश म्हणून ओळखली जाईल. ही गाय प्रामुख्याने पश्चिम विदर्भातील यवतमाळ, वाशिम व अमरावती जिल्ह्यांमध्ये आढळते. उमरडा गायीची अंगकाठी उंचपुरी असून तिचा रंग पांढरा असतो. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेण्याची उल्लेखनीय क्षमता हे तिचे वैशिष्ट्य आहे. या गोवंशाच्या दुधातील स्निग्धांशाचे प्रमाण सरासरी ४.६८ टक्के असून एसएनएफचे प्रमाण ८.७२ टक्के आहे.
माडग्याळ मेंढी – सांगलीची खासियत
सांगली जिल्ह्यातील जत तालुक्यात उगम पावलेली माडग्याळ मेंढी आता स्वतंत्र अधिकृत मेंढी प्रजाती (ब्रीड) म्हणून राष्ट्रीय स्तरावर ओळखली जाईल. या प्रजातीला नवीन देशी मेंढी प्रजाती (New Indigenous Breed) म्हणून मान्यता देण्यात आली आहे.
माडग्याळ मेंढी आपल्या धिप्पाड शरीरयष्टी, वैशिष्ट्यपूर्ण बाकदार नाक (रोमन नोज), लांब कान आणि जलद वजन वाढण्याच्या क्षमतेसाठी प्रसिद्ध आहे. सांगली जिल्ह्यातील जत, कवठेमहांकाळ, आटपाडी व लगतच्या भागांत या मेंढीचे मोठ्या प्रमाणावर संगोपन केले जाते. कमी पाण्यात व प्रतिकूल हवामानात टिकून राहण्याची अफाट क्षमता हे या प्रजातीचे आणखी एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. इतर मेंढ्यांच्या तुलनेत ही प्रजाती अधिक रोगप्रतिकारक आहे.
तीन वर्षांच्या प्रयत्नांना यश
माडग्याळ मेंढीला राष्ट्रीय मान्यता मिळवून देण्यासाठी पशुसंवर्धन विभाग गेली तीन वर्षे प्रयत्नशील होता. या प्रक्रियेत पुण्यातील पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी महाराष्ट्र शेळी व मेंढी विकास महामंडळ, महाराष्ट्र पशुधन विकास मंडळ, नागपूर तसेच कर्नाटक येथील कृषी व पशुवैद्यकीय विद्यापीठातील तज्ज्ञांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.
पशुपालकांसाठी दीर्घकालीन फायदे
या राष्ट्रीय मान्यतेमुळे पशुपालकांना अनेक स्तरांवर लाभ होणार आहे. पशुसंवर्धन मंत्री पंकजा मुंडे यांनी हा निर्णय महाराष्ट्राच्या पशुपालकांसाठी अभिमानाचा विषय असल्याचे सांगितले. या मान्यतेमुळे पारंपरिक पशुधनाच्या संवर्धनाला संस्थात्मक व शास्त्रीय आधार मिळेल, तसेच पशुपालकांचे उत्पन्न वाढविण्यासाठीही याचा उपयोग होईल.
सांगलीचे जिल्हा उपायुक्त डॉ. अजयनाथ थोरे यांनी माडग्याळ मेंढीला मान्यता मिळाल्याने मेंढीपालन व्यवसायाला उभारी मिळून शाश्वत बाजारपेठ उपलब्ध होणार असल्याचे सांगितले. पशुसंवर्धन सचिव डॉ. रामास्वामी एन. यांनी या मान्यतेमुळे उमरडा गोवंश व माडग्याळ मेंढी यांच्या आनुवंशिक क्षमतेच्या शास्त्रीय संवर्धनासाठी व्यापक संधी उपलब्ध होणार असल्याचे नमूद केले.
राष्ट्रीय मान्यतेचे महत्त्व
राष्ट्रीय पातळीवर प्रजातीची नोंदणी झाल्याने तिला स्वतंत्र ‘अॅक्सेशन नंबर’ प्राप्त होतो. यामुळे त्या प्रजातीची शास्त्रीयदृष्ट्या नोंद होऊन तिचे संवर्धन, संशोधन व प्रजनन कार्यक्रम अधिक प्रभावीपणे राबविता येतात. ICAR-NBAGR आता २५८ देशी व ४ संकरित अशा एकूण २६२ प्रजातींची नोंद ठेवत आहे.
या मान्यतेमुळे महाराष्ट्राच्या पशुधन वैभवाला राष्ट्रीय स्तरावर योग्य स्थान मिळाले असून, आगामी काळात या प्रजातींच्या संवर्धनासाठी विशेष योजना आणि निधी उपलब्ध होण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
By
