स्कंद पुराणात उल्लेख असलेले अंबडचे श्री मत्स्योदरी देवी संस्थान हे मराठवाड्याचे आराध्य दैवत आहे. माशाच्या आकाराच्या डोंगरावर वसलेल्या या मंदिराचा इतिहास, आख्यायिका आणि नवरात्रीतील आगळीवेगळी परंपरा जाणून घ्या.
जालना: मराठवाड्याचे आराध्य दैवत असलेल्या श्री मत्स्योदरी देवीचे मंदिर जालना जिल्ह्यातील अंबड येथे आहे. जालना शहराच्या दक्षिणेस सुमारे 21 किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या मंदिराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. स्कंद पुराणात उल्लेख असलेल्या या देवस्थानाला सुमारे दोन हजार वर्षांचा इतिहास असल्याचे सांगितले जाते. माशाच्या आकाराच्या डोंगरावर वसलेले हे मंदिर जवळपासच्या क्षेत्रातील अत्यंत जुन्या मंदिरांपैकी एक मानले जाते.
या मंदिराला ‘मत्स्योदरी’ हे नाव कसे पडले, यामागे एक रंजक आख्यायिका आहे. मंदिर ज्या टेकडीवर स्थित आहे, त्या टेकडीचा आकार मासोळी म्हणजेच माशासारखा आहे. मंदिराचा गाभारा माशाच्या पोटाच्या भागात असल्याप्रमाणे त्याची रचना केली आहे. म्हणूनच या देवीला ‘मत्स्योदरी’ असे नाव पडल्याची आख्यायिका आहे. ‘मत्स्य’ म्हणजे मासा आणि ‘उदरी’ म्हणजे पोट — माशाच्या पोटातील देवी, अशी या नावामागील संकल्पना आहे.
मंदिराचा इतिहास आणि अहिल्यादेवी होळकरांचे योगदान
या मंदिराचा इतिहास अनेक शतकांचा आहे. असे मानले जाते की, अंबरीष ऋषींनी या ठिकाणी साठ वर्षे तपश्चर्या केली होती. काही शिलालेखांनुसार, मंदिराचा जीर्णोद्धार सुमारे 1200 वर्षांपूर्वी झाल्याचे उल्लेख आढळतात. त्यानंतर पेशवेकालीन प्रसिद्ध राज्यकर्त्या अहिल्यादेवी होळकर यांनी या मंदिराचे बांधकाम करून घेतल्याचे सांगितले जाते.
मंदिरातील दगडी सभामंडप हा वास्तुशास्त्राचा अत्युच्च नमुना मानला जातो. मंदिराच्या छताचे बांधकामही उत्कृष्टरित्या करण्यात आलेले आहे. हे एक जागृत देवस्थान असून, दरवर्षी नवरात्रामध्ये येथे मोठ्या प्रमाणात उत्सव साजरा केला जातो.
नवरात्रोत्सव आणि अनोखी परंपरा
मत्स्योदरी देवीचा शारदीय नवरात्रोत्सव संपूर्ण मराठवाड्यात प्रसिद्ध आहे. दरवर्षी नवरात्र उत्सवाची सुरुवात घटस्थापनेने होते. परंपरेनुसार, देवस्थानचे अध्यक्ष हे तहसीलदार पदावरील व्यक्ती असतात आणि त्यांच्या हस्ते पहिल्या दिवशी घटस्थापना केली जाते. यंदा (2026) 11 ऑक्टोबरपासून नवरात्रोत्सवाला घटस्थापनेने उत्साहात प्रारंभ झाला. सकाळी 11 वाजता तहसीलदार तथा देवस्थानचे अध्यक्ष सोमेश मोहिते व त्यांच्या पत्नी स्नेहल मोहिते यांच्या हस्ते पारंपरिक विधीवत पूजा करून घटस्थापना करण्यात आली.
नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत देवीचा अभिषेक, महापूजा, नैवेद्य, ब्राह्मण भोजन आणि महाप्रसाद वितरण असे विविध धार्मिक कार्यक्रम होतात. या काळात मंदिरात महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या त्रिस्वरूपात देवीचे तीन तांदळे असल्याचे मानले जाते, त्यामुळे या स्थानाला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस मंदिर परिसरात घटी बसून उपवास करण्याची परंपरा आहे. दरवर्षी सुमारे आठशे ते हजार भाविक नऊ दिवस येथे मुक्काम करतात.
येथील सर्वात आगळीवेगळी परंपरा म्हणजे नवसाच्या मुलांना झोळीत झेलण्याची प्रथा. नवस फेडण्यासाठी लहान मुलांना कापडी झोळीतून उंचावरून टाकून हातात झेलले जाते. पूर्वी मंदिराच्या गच्चीवरून सुमारे वीस फूट उंचीवरून हा विधी केला जात असे; आता दोन-तीन फूट उंचीवरूनच नवस फेडला जातो. ही परंपरा शेकडो वर्षांपासून चालत आली आहे.
दीपोत्सव आणि वाढती लोकप्रियता
मत्स्योदरी देवी संस्थानात दरवर्षी त्रिपुरारी पौर्णिमेनिमित्त भव्य दीपोत्सव साजरा केला जातो. गेल्या 21 वर्षांपासून ही परंपरा कायम आहे. यंदा तब्बल 11 हजार दिवे प्रज्वलित करून हा दीपोत्सव साजरा करण्यात आला. विशेष म्हणजे, या सोहळ्याचा अनुभव घेण्यासाठी गेल्या चार वर्षांपासून फ्रान्स येथील काही पर्यटक देखील अंबडला येत आहेत.
मंदिराकडे जाण्यासाठी सुमारे शंभर पायऱ्या आहेत. जिल्ह्यासह परजिल्ह्यातून भाविक मोठ्या प्रमाणात या ठिकाणी दर्शनासाठी येतात. नवरात्र काळात जालना आणि बीड जिल्ह्यातून भाविक मोठ्या संख्येने गर्दी करतात.
कसे पोहोचाल?
जालना शहरामध्ये हवाई सुविधा नाही. सर्वात जवळचे विमानतळ चिकलथाना औरंगाबाद (IXU) आहे, जे जालनापासून 64 किमी अंतरावर आहे. जालनापासून अंबडसाठी नियमित बसची व्यवस्था आहे. रेल्वेने देशातील इतर प्रमुख शहरांमधून जालना येण्या-जाण्यासाठी नियमित गाड्या उपलब्ध आहेत.
By
