मराठवाड्यात सलग २६ दिवस पावसाने दडी मारल्याने भीषण दुष्काळाचे सावट. १०० मि.मी. पावसाची तूट, धरणांत ५०.१२% पाणीसाठा, २.१७ लाख हेक्टरवर पेरणी नाही. ४० तालुक्यांत टँकरने पाणीपुरवठा.

मराठवाड्यावर दुष्काळाचे संकट; २६ दिवस पावसाचा खंड, धरणांत घटता पाणीसाठा

मराठवाड्यात गेल्या २६ दिवसांपासून पावसाने दडी मारल्याने भीषण दुष्काळाची स्थिती निर्माण झाली आहे. खरीप हंगामातील पिकांना मोठा फटका बसला असून, शेतकरी चिंतेत आहेत. जिल्ह्यातील धरणांतील पाणीसाठा झपाट्याने घसरला आहे, तर पिण्याच्या पाण्यासाठी अनेक तालुक्यांत टँकरचा वापर सुरू करण्यात आला आहे.

मराठवाडा विभागात पावसाळ्याच्या मध्यावरही पावसाने पाठ फिरविल्याने परिस्थिती चिंताजनक बनली आहे. हवामान खात्याने दिलेल्या माहितीनुसार, या विभागात आतापर्यंत १०० मि.मी. पावसाची तूट नोंदवली गेली आहे. याचा थेट परिणाम शेती, पिण्याचे पाणी आणि जलसाठ्यांवर झाला आहे.

२६ दिवसांपासून पावसाचा खंड

गेल्या महिन्याच्या अखेरीस झालेल्या हलक्या सरींनंतर मराठवाड्यात सलग २६ दिवस पावसाचा खंड पडला आहे. ऑगस्ट महिना संपत आला, तरीही मोठ्या प्रमाणात पाऊस झालेला नाही. जुलै महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात काही भागांत पाऊस झाला होता, मात्र ऑगस्टमधील दीर्घ कोरडवाहू कालावधीने ग्रामीण भागात पाणीटंचाई वाढविली आहे.

धरणांतील पाणीसाठा ५०.१२ टक्क्यांवर

मराठवाड्यातील ९२९ लहान, मध्यम आणि मोठ्या सिंचन प्रकल्पांमध्ये उपलब्ध पाणीसाठा ५०.१२ टक्के इतका आहे. गेल्या वर्षी याच कालावधीत हा साठा ७३.०२ टक्के होता. विभागातील ११ मोठ्या सिंचन प्रकल्पांमध्ये सध्या १२५.७५ टीएमसी पाणीसाठा उपलब्ध आहे, जो एकूण क्षमतेच्या ६९.०६ टक्के इतका आहे.

विशेष म्हणजे, छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा हा मराठवाड्यातील एकमेव जिल्हा आहे, जिथे सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस झाला आहे. मात्र, इतर जिल्ह्यांची स्थिती अत्यंत गंभीर आहे. लातूर जिल्ह्यात ४०.५ टक्के पावसाची तूट नोंदवली गेली आहे, तर परभणी जिल्ह्यात ३२.२ टक्के घट झाली आहे.

२.१७ लाख हेक्टरवर पेरणीच नाही

पावसाच्या अनियमिततेमुळे खरीप हंगामात मोठा फटका बसला आहे. मराठवाड्यात २.१७ लाख हेक्टरपेक्षा जास्त क्षेत्रावर अद्याप पेरणी झालेली नाही. ज्या शेतकऱ्यांनी पेरणी केली, त्यांचीही पिके पावसाअभावी करपू लागली आहेत. अनेक शेतकऱ्यांना दुबार पेरणी करावी लागणार की काय, अशी चिंता आहे.

गतवर्षी मराठवाड्यात २० ऑगस्टपर्यंत ४७५.१ मि.मी. पाऊस झाला होता, जो सरासरीच्या १०६.८ टक्के होता. मात्र, यंदा आतापर्यंत केवळ ३६५ मि.मी. पाऊस झाला आहे, जो सरासरीच्या ८२ टक्के इतकाच आहे.

४० तालुक्यांत पिण्याच्या पाण्याची टंचाई

पाणीटंचाईचा परिणाम पिण्याच्या पाण्यावरही झाला आहे. मराठवाड्यातील ७६ पैकी ४० तालुक्यांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची तीव्र टंचाई निर्माण झाली आहे. या तालुक्यांमध्ये पाणीपुरवठा करण्यासाठी टँकरचा वापर सुरू करण्यात आला आहे.

टँकरची संख्या वाढत आहे. सध्या मराठवाड्यात १८१ टँकरद्वारे पाणीपुरवठा केला जात आहे, तर ४४७ विहिरी पाणीपुरवठ्यासाठी ताब्यात घेण्यात आल्या आहेत. पावसाळ्यात एवढ्या मोठ्या प्रमाणात टँकर आणि विहिरींचा वापर करावा लागण्याची ही २०२३ नंतरची पहिलीच वेळ आहे.

जिल्हानिहाय टँकरची संख्या:

• छत्रपती संभाजीनगर: ६२ गावे, १७ वाड्या — ९० टँकर
• जालना: १६ गावे, १३ वाड्या — २८ टँकर
• बीड: २० गावे, २५ वाड्या — ५४ टँकर
• धाराशिव: ७ गावे — ९ टँकर

एल निनोचा परिणाम; पुढील काळातही चिंता

हवामान तज्ज्ञांच्या मते, एल निनोच्या प्रभावामुळे यंदा मराठवाड्यासह विदर्भ आणि उत्तर महाराष्ट्रात पावसाची तूट होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती. त्यानुसार, मराठवाड्यात पावसाने दडी मारली आहे. राज्य सरकारने परिस्थितीवर लक्ष ठेवले असून, शेतकऱ्यांच्या हितसंरक्षणासाठी उपाययोजना करण्याचे आश्वासन दिले आहे.

मात्र, पुढील काही दिवसांत मुसळधार पाऊस झाला नाही, तर मराठवाड्यात दुष्काळाची स्थिती आणखी गंभीर होण्याची भीती आहे. जायकवाडी धरणात सध्या ३१ टक्के पाणीसाठा असल्याने छत्रपती संभाजीनगर शहराला मोठा दिलासा आहे; मात्र, शेतीसाठी पाण्याची गरज प्रचंड आहे.

शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांची वाढती संख्या

दुष्काळाच्या परिस्थितीमुळे शेतकऱ्यांमध्ये निराशा पसरली आहे. कर्जाचा बोजा आणि पिकांचे नुकसान यामुळे अनेक शेतकरी आत्महत्येस प्रवृत्त होत आहेत. गेल्या काही महिन्यांत मराठवाड्यात शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांच्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे. शेतकरी संघटनांनी सरकारकडे ओला दुष्काळ जाहीर करण्याची आणि शेतकऱ्यांना योग्य मदत देण्याची मागणी केली आहे.

मराठवाड्यासमोर सध्या भीषण दुष्काळाचे आव्हान आहे. २६ दिवसांचा पावसाचा खंड, धरणांतील घटता पाणीसाठा, पेरणी न झालेले लाखो हेक्टर क्षेत्र आणि वाढती पाणीटंचाई — या सर्व घटकांमुळे परिस्थिती चिंताजनक बनली आहे. आगामी काळात पाऊस झाला तरच काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकतो, अन्यथा मराठवाडा दुष्काळाच्या दिशेने वाटचाल करत राहील.

मराठवाडा दुष्काळ, पाणीटंचाई, पावसाची तूट, धरण पाणीसाठा, शेतकरी संकट, छत्रपती संभाजीनगर, खरीप हंगाम