मास्टरप्लॅन! जायकवाडी धरण आता केवळ पाण्याचे धरण नाही; सौर ऊर्जा, जलविद्युत अन् पर्यटन हब बनणार

मराठवाड्याच्या जीवनवाहिनी असलेल्या जायकवाडी धरणाला आता वीज निर्मिती, पर्यटन विकास आणि शेतीपूरक उपक्रमांचे नवे परिमाण मिळणार; एनटीपीसीचा तरंगता सौर प्रकल्प, १२ मेगावॅट पंप्ड स्टोरेज अन् ४९ वर्षांच्या करारावर संत ज्ञानेश्वर उद्यानाचा विकास.

छत्रपती संभाजीनगर: मराठवाड्याच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या जायकवाडी प्रकल्पाला आता वीज निर्मिती, पर्यटन विकास आणि शेतीपूरक उपक्रमांचे नवे परिमाण मिळणार आहे. जायकवाडीवर सौर वीज प्रकल्प उभारण्याची प्रक्रिया पुढे सरकली असून, दुसरीकडे संत ज्ञानेश्वर उद्यान आणि जायकवाडी गेस्ट हाउसच्या पर्यटन विकासासाठी निविदा प्रक्रियेलाही गती देण्यात आली आहे.

मुख्य घटनेचा तपशील

गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळाला (GMIDC) स्वायत्त करण्याचा निर्णय जलसंपदामंत्री राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी घेतला आहे. स्वायत्त महामंडळाचे उत्पन्न वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम हाती घेतले असून, यात प्रामुख्याने जलसंपदाच्या मालकीच्या १० धरणांवर एकूण ११०० मेगावॅट क्षमतेचे सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. यासाठी इच्छुक कंपन्यांकडून अभिरुची मागविण्यात आली आहे.

सौर ऊर्जा प्रकल्प

नॅशनल थर्मल पॉवर कॉर्पोरेशन (एनटीपीसी) जायकवाडी धरणावर तरंगता सौर वीज प्रकल्प उभारत आहे. जायकवाडी जलाशयावर १३४२ ते १३५० मेगावॅट क्षमतेचा हा प्रकल्प एनटीपीसी ग्रीन एनर्जी लिमिटेड (एनजीइएल) या एनटीपीसीच्या उपकंपनीकडून राबविण्यात येणार आहे.

मात्र, केंद्रीय नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाने लोकसभेत दिलेल्या उत्तरानुसार, “जायकवाडी धरणावर एनटीपीसी ग्रीन एनर्जी लिमिटेडकडून तरंगता सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारण्याच्या पूर्वतयारीचे काम सुरू आहे. मात्र, या प्रकल्पाबाबत अंतिम निर्णय घेण्यात आलेला नाही.”

वीज खरेदी करार (PPA) न झाल्याने हा प्रकल्प सध्या लटकला आहे. अपारंपरिक ऊर्जा मंत्री अतुल सावे यांनी सांगितले की, “हा प्रकल्प व्हावा, अशी सर्वांची इच्छा आहे. पण वीज खरेदी करार झालेले नाहीत. महापालिकेला एवढ्या मोठ्या प्रमाणात वीज लागत नाही. ‘डीएमआयसी’ प्रकल्पात येणाऱ्या उद्योजकांशी आमचा विभाग चर्चा करत आहे. वीज करार झाले तर हा प्रकल्प पुढे जाऊ शकेल.”

जलविद्युत आणि पंप्ड स्टोरेज प्रकल्प

गोदावरी महामंडळाने जायकवाडी धरणावर १२ ते १४ मेगावॅट क्षमतेचा पंप्ड स्टोरेज प्रकल्प उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. इच्छुक ठेकेदारांची १२ ऑगस्ट रोजी प्री-बिड बैठकही झाली.

जायकवाडी धरणावरील १२ मेगावॅट क्षमतेचे जलविद्युत केंद्र डिसेंबर २०२३ पासून बंद आहे. टर्बाइनमध्ये कंपन होत असल्याने हे केंद्र बंद करण्यात आले होते. सध्या जीएमआयडीसीने (GMIDC) सार्वजनिक-खासगी भागीदारी (PPP) तत्त्वावर या प्रकल्पाचे अपग्रेडेशन, ऑपरेशन, मेंटेनन्स आणि मॅनेजमेंटसाठी निविदा मागवल्या आहेत. निविदा भरण्याची अंतिम तारीख २१ सप्टेंबर २०२६ होती.

पर्यटन विकास

संत ज्ञानेश्वर उद्यान आणि जायकवाडी गेस्ट हाउसच्या पर्यटन विकासासाठी निविदा प्रक्रियेला गती देण्यात आली आहे. गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळाने जायकवाडी धरण परिसराचा चेहरामोहरा बदलण्याचा निर्णय घेतला आहे. प्रसिद्ध संत ज्ञानेश्वर उद्यान, ॲडव्हेंचर पार्क आणि डाउनस्ट्रीम भागाचा सार्वजनिक-खासगी भागीदारी (PPP) तत्त्वावर विकास केला जाणार आहे.

या प्रकल्पांतर्गत २३२ हेक्टर क्षेत्र ४९ वर्षांच्या दीर्घ मुदतीच्या कराराद्वारे खासगी विकासकाकडे सोपवण्यात येणार आहे. जागतिक दर्जाचे जलपर्यटन व पर्यावरणपूरक पर्यटन केंद्र बनवण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. यासाठी नामांकित व अनुभवी पर्यटन विकासक, हॉटेल व रिसॉर्ट कंपन्या, ईपीसी कंत्राटदार आणि मोठ्या गुंतवणूकदारांकडून ‘एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट’ प्रस्ताव मागवले आहेत.

प्रकल्पांतर्गत उद्यानाचे आधुनिकीकरण केले जाणार असून, यामध्ये थीम पार्क, जैवविविधता उद्यान, बटरफ्लाय गार्डन, सुसज्ज संगीत कारंजे, फूड प्लाझा, मुलांसाठी खेळ क्षेत्र आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी भव्य स्थळे विकसित केली जाणार आहेत. तसेच जायकवाडी धरण परिसरात रिसॉर्ट्स, कॉटेजेस, नेचर रिट्रीट, वेलनेस झोन, पक्षी निरीक्षण केंद्र, निसर्गभ्रमण मार्ग आणि जागतिक कीर्तीच्या पैठणी साडीचा अनुभव देणारे ‘पैठणी अनुभव केंद्र’ उभारण्यात येणार आहे.

पर्यटन संचालनालयाने राज्यातील जायकवाडी, भंडारदरा, कोयना, उजनी, वैतरणा यासारख्या दहा प्रमुख धरणांच्या लगतच्या जागांचा पर्यटन विकास करण्यासाठी पुढाकार घेतला आहे. धरणांच्या परिसरातील उपलब्ध जागांचा वापर करून पर्यटकांसाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा, निवास व्यवस्था, रेस्टॉरंट, टेन्ट सिटी तसेच वॉटर स्पोर्ट्ससारखे उपक्रम सुरू करण्यात येणार आहे.

यापूर्वी काय घडलं होतं?

जायकवाडी प्रकल्पाचे दोन टप्प्यांमध्ये नियोजन करण्यात आलेले आहे. पहिल्या टप्प्यातील जायकवाडी धरण, २०८ किमी लांबीचा पैठण डावा कालवा, त्यावरील शाखा कालवे, वितरिका, उप व लघु वितरिका या घटकांचे काम पूर्ण झालेले आहे. टप्पा दोन मराठवाड्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण आहे.

जायकवाडी प्रकल्प टप्पा-२ च्या कामासाठी ६ हजार ४७७ कोटी ८८ लाख रुपयांची तरतूद करण्यास मंत्रिमंडळ बैठकीत मान्यता देण्यात आली. या निर्णयामुळे गोदावरी खोऱ्यातील सिंदफणा नदीवरील माजलगाव धरणाच्या कामास गती मिळणार आहे. या प्रकल्पामुळे छत्रपती संभाजीनगर, अहिल्यानगर, बीड, परभणी व नांदेड या पाच जिल्ह्यातील सुमारे १ लाख ३१ हजार ६५२ हेक्टरला सिंचनाचा लाभ मिळणार आहे.

पुढे काय होणार?

एनटीपीसीच्या तरंगता सौर प्रकल्पासाठी वीज खरेदी करार (PPA) होणे आवश्यक आहे. डीएमआयसी प्रकल्पातील उद्योजकांशी चर्चा सुरू असून, करार झाल्यास प्रकल्प पुढे जाऊ शकतो. दरम्यान, संत ज्ञानेश्वर उद्यानाच्या विकासासाठी खासगी विकासकाची निवड लवकरच होण्याची शक्यता आहे.