जागतिक हवामान संघटनेचा (WMO) इशारा – एल निनो फेब्रुवारी 2027 पर्यंत अधिक तीव्र होईल. भारतातील मान्सून, हिवाळी तापमान आणि रब्बी पिकांवर (विशेषतः गहू) काय परिणाम होईल? जाणून घ्या सविस्तर

एल निनो फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत तीव्र; भारतातील हिवाळा, पाऊस आणि शेतीवर मोठा धोका

जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) दिलेल्या नवीन अंदाजानुसार, विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात सध्या सक्रिय असलेली एल निनोची स्थिती पुढील काही महिन्यांत अधिक तीव्र होत जाईल. हा परिणाम फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत कायम राहण्याची शक्यता आहे. यामुळे जगभरातील पर्जन्यमान, तापमान, तसेच पूर आणि दुष्काळाच्या घटनांमध्ये लक्षणीय वाढ होऊ शकते. भारतासाठी हा इशारा अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण एल निनोचा थेट परिणाम मान्सून, हिवाळी तापमान आणि विशेषतः रब्बी हंगामातील पिकांवर होणार आहे.

एल निनो म्हणजे काय आणि डब्ल्यूएमओचा इशारा काय?

एल निनो ही एक नैसर्गिक हवामानीय घटना आहे, जी प्रशांत महासागराच्या मध्य व पूर्व भागात समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढल्यावर उद्भवते. ही घटना जागतिक हवामानाच्या ‘एल निनो-दक्षिणी दोलन’ (ENSO) चा एक भाग आहे. साधारणतः दर दोन ते सात वर्षांनी उद्भवणारी ही स्थिती, जागतिक तापमानवाढ, वादळे, दुष्काळ आणि अतिवृष्टी यांसारख्या टोकाच्या हवामान घटनांना कारणीभूत ठरते.

जागतिक हवामान संघटनेचा (WMO) नवीनतम अंदाज अत्यंत स्पष्ट आहे:

• तीव्रता: एल निनो आधीच सक्रिय असून, तो पुढील काही महिन्यांत ‘अति तीव्र’ (very strong) पातळीवर पोहोचेल.
• कालावधी: ही स्थिती फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत कायम राहण्याची जवळपास १००% शक्यता आहे. डब्ल्यूएमओच्या ५० वर्षांच्या इतिहासात प्रथमच एवढ्या निश्चिततेने अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
• कारण: प्रशांत महासागराचे पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा २.२ ते २.६ अंश सेल्सिअसने वाढले आहे, तर काही ठिकाणी समुद्रातील खोल भागात तापमान ८ अंश सेल्सिअसने वाढल्याची नोंद आहे.

“एल निनो आपल्या डोळ्यांसमोर प्रचंड रूप धारण करत आहे. विज्ञानात कुठलीही शंका नाही: पृथ्वी अज्ञात पाण्यात आहे आणि ते पाणी अधिक गरम होत आहे.” – संयुक्त राष्ट्रांचे महासचिव अँटोनियो गुटेरेस

🇮🇳 भारतावर कसा होईल परिणाम?

१. मान्सूनवर परिणाम

एल निनोचा भारतातील मान्सूनवर ऐतिहासिकदृष्ट्या नकारात्मक परिणाम होतो. सरासरीपेक्षा कमी पाऊस, असमान वितरण आणि दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असते.

• ऑगस्ट २०२६ मध्ये संपूर्ण भारतात १६% पावसाची कमतरता नोंदवली गेली.
• सप्टेंबर २०२६ मध्येही दीर्घकालीन सरासरीच्या ९१% पेक्षा कमी पाऊस पडण्याचा अंदाज आहे.
• २०२७ च्या मान्सून हंगामातही कमी पर्जन्यमानाचा धोका कायम आहे.

२. हिवाळा अधिक उष्ण राहणार

सामान्यतः थंडीचा हंगाम असलेला हिवाळाही यंदा उष्णतेच्या विळख्यात सापडण्याची शक्यता आहे.

• एल निनो तीव्र झाल्यास हिवाळ्यात तापमान सरासरीपेक्षा वाढू शकते.
• दिल्लीस्थित ‘क्लायमेट ट्रेंड्स’ या संशोधन संस्थेच्या अहवालानुसार, फेब्रुवारीमध्ये प्रति दशक ०.६९ अंश सेल्सिअस तापमानवाढ होत आहे. मार्च आणि एप्रिलमध्येही लक्षणीय वाढ नोंदवली गेली आहे.
• २०२७ चा उन्हाळा अत्यंत कडक आणि रेकॉर्डब्रेक ठरेल, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.

३. रब्बी पिकांवर (विशेषतः गहू) संकट

भारतातील हिवाळी हंगामात पेरल्या जाणाऱ्या रब्बी पिकांना एल निनोचा सर्वाधिक फटका बसू शकतो.

• गहू: हे पीक फुलोऱ्याच्या आणि दाणे भरण्याच्या टप्प्यात १० ते २० अंश सेल्सिअस तापमानाला पसंत करते. हिवाळ्यात तापमान वाढल्यास उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते.
• मोहरी आणि डाळींनाही धोका आहे, कारण या पिकांना योग्य थंडीची आवश्यकता असते.
• तज्ज्ञांच्या मते, फेब्रुवारी २०२७ मध्ये गहू उत्पादक भागात तापमान १ अंश सेल्सिअसने वाढल्यास, ‘टर्मिनल हीट स्ट्रेस’ (शेवटच्या टप्प्यातील उष्णतेचा ताण) मुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होऊ शकते.
• २०२३ आणि २०२४ मध्येही एल निनोमुळे रब्बी उत्पादनावर परिणाम झाला होता, आणि २०२७ मध्येही हीच स्थिती पुनरावृत्त होण्याची शक्यता आहे.

अर्थव्यवस्था आणि अन्नधान्याच्या किमतींवर परिणाम

शेतीवरील परिणामांचा थेट परिणाम अर्थव्यवस्था आणि अन्नधान्याच्या किमतींवर होणार आहे.

• महागाई: एल निनोमुळे कृषी उत्पादनात घट झाल्यास अन्नधान्याच्या किमती वाढण्याची शक्यता आहे. काही अंदाजानुसार, २०२७ मध्ये ग्राहक किंमत निर्देशांक (CPI) ५.५% पेक्षा अधिक वाढू शकतो.
• साखर उत्पादन: उसाच्या उत्पादनावरही परिणाम होऊन साखरेच्या किमती वर दबाव येऊ शकतो.
• सरकारी तिजोरीवर ताण: संभाव्य अन्नधान्याच्या कमतरतेमुळे सरकारला अनुदान आणि आयातीवर अतिरिक्त खर्च करावा लागू शकतो.

काय करावे? तज्ज्ञांचा सल्ला

हवामान तज्ज्ञ आणि शास्त्रज्ञांनी तातडीने खबरदारीच्या उपाययोजना करण्याचा सल्ला दिला आहे:

१. दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यांमध्ये त्वरित दुष्काळ निवारण योजना राबवावीत.
२. शेतकऱ्यांना लवचिक पीक सल्ला देण्यासाठी प्रणाली तयार करावी.
३. अन्नधान्याचा साठा वाढवून बाजारातील किमती स्थिर ठेवण्याची तयारी करावी.
४. हवामान-सहनशील शेती तंत्रांचा अवलंब करण्यास प्रोत्साहन द्यावे.

“एल निनो स्पॅनिशमध्ये ‘बालक’ असा अर्थ असला तरी, त्याचा समाज आणि अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होऊ शकतो. दुष्काळ आणि पुरांची विध्वंसकता आपण आधीच पाहत आहोत आणि एल निनो तीव्र होत असताना हे परिणाम वाढतील, अशी आमची अपेक्षा आहे.” – डब्ल्यूएमओ महासंचालक सेलेस्टे साउलो

जागतिक हवामान संघटनेचा (WMO) हा इशारा अत्यंत गंभीर आहे. फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत ‘अति तीव्र’ एल निनो कायम राहिल्यास, भारताला कमी पाऊस, उष्ण हिवाळा, रब्बी पिकांचे नुकसान आणि वाढती महागाई या आव्हानांना सामोरे जावे लागेल. केंद्र आणि राज्य सरकारांनी, तसेच शेतकऱ्यांनी या आव्हानाचा सामना करण्यासाठी आतापासूनच तयारी सुरू केली पाहिजे. हवामान बदलाचे हे परिणाम आता फक्त भविष्यकाळातील गोष्ट राहिलेली नाही, तर ती वर्तमानकाळातील वास्तव ठरली आहेत.