मराठवाड्यात दुष्काळामुळे फळबागांवर पाण्याचा ताण वाढला आहे. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाने मडका सिंचन, आच्छादन, बोर्डोपेस्टसह ५ उपाय सुचवले आहेत. वाचा सविस्तर.
छत्रपती संभाजीनगर: मराठवाड्यातील दुष्काळाची तीव्रता दिवसेंदिवस वाढत असताना फळबागा जगवण्याचे आव्हान शेतकऱ्यांसमोर उभे ठाकले आहे. विहिरी आणि तलाव कोरडे पडल्याने फळझाडांवर पाण्याचा ताण वाढत असून, उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करून झाडांचे संरक्षण करणे आवश्यक बनले आहे. या पार्श्वभूमीवर, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाने दुष्काळी परिस्थितीत फळबागांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी शेतकऱ्यांना महत्त्वाचे मार्गदर्शन केले आहे.
विद्यापीठाचे कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इंद्र मणी, संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार आणि विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली छत्रपती संभाजीनगर येथील राष्ट्रीय कृषी संशोधन प्रकल्पाचे सहयोगी संचालक (संशोधन) डॉ. सूर्यकांत पवार यांनी या उपाययोजना सुचविल्या आहेत.
मराठवाड्यातील दुष्काळाची भीषणता
राज्यात ३५८ पैकी २६५ तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर झाला असून, ही टक्केवारी ७५ टक्क्यांवर गेली आहे. मराठवाड्यातील ७६ पैकी ७४ तालुके दुष्काळग्रस्त जाहीर करण्यात आले आहेत. छत्रपती संभाजीनगरमधील ९, बीड ११, लातूर १०, परभणी ९, जालना ८, धाराशिव ८ आणि हिंगोली ५ तालुके दुष्काळग्रस्त यादीत आहेत.
मराठवाड्याने यंदा सरासरीच्या केवळ ६५.३५ टक्के पाऊस मिळाला आहे. ३५ टक्के पर्जन्यमानाची तूट असून, प्रदीर्घ पावसाच्या खंडामुळे फळबागांवरील पाण्याचा ताण वाढला आहे.
तज्ज्ञांच्या ५ महत्त्वाच्या उपाययोजना
१. जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आच्छादनाचा वापर
उन्हामुळे जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन होते, तर झाडांच्या पानांतून पाण्याचे उत्सर्जन होत असते. या प्रक्रियांमुळे जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी होतो. त्यामुळे फळझाडांच्या ठिबक क्षेत्रात आच्छादनाचा (Mulching) वापर करणे फायदेशीर ठरते. यामुळे जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो आणि पाण्याची बचत होते.
२. मडका सिंचन पद्धत — कमी पाण्यात जास्त फायदा
मडका सिंचन (Pot Irrigation) ही अत्यंत कमी खर्चाची आणि पाण्याची ७०-७५ टक्के बचत करणारी पद्धत आहे. लहान फळझाडांसाठी ५-६ लिटर क्षमतेचे, तर मोठ्या झाडांसाठी १५ लिटर क्षमतेचे मडके निवडावे. मडक्याच्या तळाशी लहानसे छिद्र पाडून, त्यात सुती कापडाची वात बसवावी. मडक्याचे तोंड जमिनीवर राहील असे झाडाच्या बुंध्याजवळ पुरावे आणि ते पाण्याने भरून झाकण ठेवावे.
मडक्याच्या सच्छिद्र रचनेमुळे ते पाझरते आणि त्यातील पाणी हळूहळू पसरून जमिनीत ओलावा तयार होतो. त्यामुळे झाडांच्या मुळांना सतत व संथपणे पाणी उपलब्ध होत राहते. प्रत्येक झाडास दोन मडकी जमिनीत खड्डा खोडून बसवावीत व त्यामध्ये संध्याकाळी पाणी भरावे.
३. सलाईन बाटल्यांचा वापर
ठिबक सिंचनासारखे थोडेथोडे पाणी कार्यक्षमतेने वापरण्यासाठी आणि अगदी थेट झाडाच्या मुळांजवळ देण्यासाठी सलाईनच्या बाटल्या वापरता येतात. पाणी पडण्याचा वेग सलाईनमधील बटनाद्वारे कमी-जास्त करता येतो. पाणी भरलेली बाटली झाडाच्या फांदीला बांधून, तिची नळी मुळाजवळ जमिनीवरील थरात ठेवावी.
४. खोडाला बोर्डोपेस्ट लावणे
उन्हाळ्यात फळझाडांच्या खोडावर बोर्डोपेस्ट लावल्यास झाडांचे उन्हापासून संरक्षण होते. विशेषतः द्राक्ष, संत्रा आणि मोसंबी या फळझाडांना बोर्डोपेस्ट लावावी, अशी शिफारस कृषी तज्ज्ञांनी केली आहे.
५. ठिबक सिंचन आणि फळांची संख्या मर्यादित ठेवणे
उन्हाळ्यामध्ये शक्यतो ठिबक सिंचन किंवा भूमिगत सिंचन पद्धतीने थेट फळझाडांच्या मुळापाशी गरजेनुसार पाणी द्यावे. या पद्धती दुष्काळी क्षेत्रांमध्ये किंवा पाण्याची कमतरता असलेल्या क्षेत्रांकरिता अत्यंत फायदेशीर आहेत.
तसेच, फळांची संख्या मर्यादित ठेवणे आणि लहान रोपांसाठी शेडनेटचा वापर करण्याचीही शिफारस करण्यात आली आहे. यामुळे पाण्याचा कार्यक्षम वापर होऊन झाडे जगण्यास मदत होते.
फळबागांवर दुष्काळाचा विपरीत परिणाम
कमी पावसामुळे फळझाडांवर सूर्यप्रकाश, गरम वारे आणि कोरड्या हवेचा विपरीत परिणाम होत असतो. यामुळे कोवळी फुट करपणे, खोड तडकणे, फळमळ होणे, फळांचा आकार लहान होणे, पाने व फळे गळून झाडे वाळून जाणे अशा प्रकारे होतात. काही ठिकाणी झाडांची वाढ थांबून शेवटी झाड मरण्याचे प्रकारही घडतात.
धाराशिव जिल्ह्याच्या तुळजापूर तालुक्यातील काटी मंडळातील २२ गावांमध्ये भीषण पाणीटंचाई निर्माण झाली असून, विहिरी व तलाव कोरडे पडल्याने सुमारे २ हजार एकरांवरील द्राक्षबागा आणि २०० हेक्टरवरील इतर फळबागा संकटात सापडल्या आहेत.
राज्यात एकूण २६५ तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर करण्यात आला असून, मराठवाड्यातील परिस्थिती सर्वाधिक चिंताजनक आहे. केंद्रीय पथकानेही बीड, जालना आणि छत्रपती संभाजीनगर भागात पाहणी करून पिकांच्या नुकसानीची पडताळणी केली आहे.
शासनाच्या दुष्काळी उपाययोजना
राज्य सरकारने दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांसाठी विविध उपाययोजना जाहीर केल्या आहेत. जमीन महसुलात सूट, पीक कर्जाचे पुनर्गठन, कृषी कर्ज वसुलीला स्थगिती आणि कृषी पंपांच्या वीज बिलांमध्ये सवलत यांचा समावेश आहे.
याशिवाय, दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकरी आणि नागरिकांना दिलासा देण्यासाठी नोव्हेंबर २०२७ पर्यंत पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करण्यात येणार आहे. सध्या मराठवाड्यातील जालना, छत्रपती संभाजीनगर आणि धाराशिव जिल्ह्यांमध्ये रोज सुमारे १,००० पाण्याचे टँकर सोडले जात आहेत.
By
