दुष्काळ आणि ‘लाल्या’चा दुहेरी वार; छत्रपती संभाजीनगरमध्ये ४० हजार हेक्टरवरील कपाशी धोक्यात

पावसाच्या दीर्घ खंडामुळे कपाशीची वाढ खुंटली, तर ‘लाल्या’ विकारामुळे पाने लाल पडून गळत आहेत; शेतकऱ्यांनी तातडीने पंचनामा आणि भरपाईची मागणी केली आहे.

छत्रपती संभाजीनगर : मराठवाड्यातील शेतकरी यंदा दुहेरी संकटाला सामोरे जात आहेत. एकीकडे पावसाने दीर्घकाळ दिलेल्या खंडामुळे दुष्काळाची स्थिती निर्माण झाली आहे, तर दुसरीकडे कपाशीवर ‘लाल्या’ (Reddening) विकाराचा प्रादुर्भाव वाढत आहे. यामुळे छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील सुमारे ४० हजार हेक्टरवरील कपाशीचे पीक गंभीर धोक्यात आले आहे. पाने लाल पडून गळत असल्याने आणि बोंडधारणा खुंटल्याने उत्पादनात मोठ्या प्रमाणात घट होण्याची भीती शेतकऱ्यांनी व्यक्त केली आहे.

नेमकं काय घडलं?

छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण, सोयगाव, खुलताबाद आणि परिसरातील शेतकऱ्यांनी खरिपात कपाशीची मोठ्या प्रमाणात लागवड केली होती. सुरुवातीला झालेल्या चांगल्या पावसामुळे शेतकऱ्यांना उत्तम पिकाची आशा होती. मात्र, गेल्या दीड महिन्यापासून पावसाने पूर्णपणे दडी मारली आहे. त्यामुळे जमिनीतील ओलावा संपला असून, कपाशीच्या झाडांची वाढ खुंटली आहे.

दुष्काळाच्या झळा सोसत असतानाच, आता कपाशीवर ‘लाल्या’ विकाराने हल्ला केला आहे. यामुळे कपाशीची पाने लाल, जांभळ्या किंवा गडद लाल रंगात बदलत असून, पाने आकसत आहेत आणि झाडांची एकूण वाढ खुंटत आहे. शेतकऱ्यांच्या मते, या वर्षी एकाच वेचणीत कपाशीच्या झाडांचा ‘खराटा’ होत असून, एका एकरात सरासरी केवळ दीड ते दोन क्विंटल कापूस मिळत असल्याचे ते सांगत आहेत.

प्रशासन आणि तज्ज्ञांची भूमिका

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, ‘लाल्या’ हा खरंतर रोग नसून एक शारीरिक विकार (Physiological Disorder) आहे. याची प्रमुख कारणे म्हणजे दीर्घ दुष्काळानंतर अचानक पाण्याची उपलब्धता, तापमानातील बदल, रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव आणि नायट्रोजन व मॅग्नेशियमसारख्या पोषक तत्त्वांची कमतरता. तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांना सल्ला दिला आहे की, लालसरपणा दिसताच त्वरित बुरशीनाशकांची (Fungicides) फवारणी करू नये, तर प्रथम जमिनीतील ओलावा, मुळांची स्थिती, पोषक तत्त्वांची पातळी आणि किडींची स्थिती तपासावी.

या प्रकरणातील महत्त्वाचे अपडेट

• उत्पादनात मोठी घट : तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, यंदा कापूस उत्पादनात ४० ते ५० टक्क्यांपर्यंत तर काही ठिकाणी ९० टक्क्यांपर्यंत घट होण्याची शक्यता आहे. यामुळे मराठवाड्यातील कापूस उत्पादक पट्ट्याला मोठा आर्थिक फटका बसण्याची चिन्हे आहेत.
• शेतकऱ्यांची मागणी : शेतकऱ्यांनी तातडीने पीक पाहणी (पंचनामा) करून नुकसानीचे मूल्यांकन करण्याची आणि आर्थिक मदतीची मागणी केली आहे. त्यांनी पीकविमा, शासकीय मदत आणि नुकसानभरपाई तसेच जागेवर पंचनामा करण्यात यावा, अशी मागणी तालुका कृषी अधिकाऱ्यांकडे केली आहे.

यापूर्वी काय घडलं होतं?

यंदा खरिपाच्या सुरुवातीला झालेल्या दमदार पावसामुळे शेतकरी आशावादी झाले होते. त्यांनी कपाशीसह सोयाबीन, तूर, मका आणि मूग या पिकांची मोठ्या प्रमाणात लागवड केली होती. मात्र, ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये पावसाने सलग ४६ दिवसांचा खंड दिला, ज्यामुळे पिकांची वाढ खुंटली. त्यानंतर ऑक्टोबरमधील कडाक्याच्या उन्हामुळे कापसाची बोंडे लवकर फुटली आणि वेचणी सुरू झाली, परंतु झाडांवर पुरेशी बोंडे नव्हती.

पुढे काय होणार?

सध्या तरी हवामान विभागाकडून तातडीच्या पावसाची शक्यता वर्तवली गेलेली नाही. त्यामुळे दुष्काळाची स्थिती आणखी बिघडू शकते. शेतकऱ्यांच्या मागणीनुसार प्रशासनाने नुकसानग्रस्त भागांची पाहणी सुरू केली असली, तरी अधिकृत पंचनामा आणि भरपाईची प्रक्रिया लांबणीवर पडल्यास शेतकऱ्यांची आर्थिक कोंडी आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.