बीडची ग्रामदेवता खंडेश्वरी माता: मेंढपाळ भक्ताच्या विनंतीवरून आली बीडमध्ये, जाणून घ्या ५०० वर्षांची अख्यैका

माहूरच्या देवीने मेंढपाळ काळोबा धनगराच्या मागे येऊन बीडमध्ये दिले दर्शन; ४०० ते ५०० वर्षांपूर्वीचे पुरातन मंदिर, अहिल्यादेवी होळकरांनी केला जीर्णोद्धार.

बीड: मराठवाड्यातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाने समृद्ध असलेल्या बीड शहराचे ग्रामदैवत म्हणजे श्री खंडेश्वरी माता. शहराच्या पूर्वेला टेकडीवर विसावलेल्या या देवीची नवसाला पावणारी देवी म्हणून संपूर्ण परिसरात ख्याती आहे. सुमारे ४०० ते ५०० वर्षांपूर्वीचे हे पुरातन मंदिर असून, या मंदिराच्या निर्मितीमागे एक अत्यंत रोचक आणि श्रद्धेने भारलेली अख्यैका आहे.

खंडेश्वरी माता अख्यैका

या मंदिराच्या उभारणीमागची कथा थेट माहूरच्या देवीशी जोडलेली आहे. पूर्वी या ठिकाणी काळोबा (कालुबाई) धनगर नावाचे धनगर समाजाचे व्यक्ती आपल्या मेंढ्यांसह राहत होते. ते अत्यंत श्रद्धाळू होते आणि माहूरच्या देवीची मनोभावे पूजा करत असत.

वयोवृद्ध झाल्यावर काळोबा धनगर यांनी माहूरच्या देवीला सांगितले की, आता ते दरवर्षी माहूरला येऊ शकत नाहीत. त्यावर देवीने त्याला सांगितले की, “तू आता येण्याची आवश्यकता नाही, मीच तुझ्या वाड्याला येत आहे.” देवी काळोबा धनगराच्या मागे येऊन बीडमध्ये पोहोचली आणि तिने त्याला साक्षात दर्शन दिले. तेव्हापासून या ठिकाणी खंडेश्वरी मातेच्या मंदिराची स्थापना झाली.

या मंदिराचा जीर्णोद्धार पेशवाईतील प्रसिद्ध राज्यकर्त्या अहिल्यादेवी होळकर यांनी करवून दिला होता, अशी माहिती उपलब्ध आहे. सध्या हे मंदिर बीड शहराचे प्रमुख धार्मिक स्थळ असून, दरवर्षी नवरात्रीच्या काळात येथे मोठ्या प्रमाणात भाविक दर्शनासाठी येतात.

यापूर्वी काय घडलं होतं?

२०२६ मध्ये खंडेश्वरी यात्रा महोत्सवादरम्यान पोलीस आणि स्थानिक व्यापाऱ्यांमध्ये वाद झाल्याची घटना समोर आली होती. मंदिराच्या विश्वस्तांनी पोलिसांवर भाविक, पुजारी आणि व्यापाऱ्यांना मारहाण करून मंदिर वेळेआधीच बंद करायला लावल्याचा आरोप केला होता. या प्रकरणी व्यापाऱ्यांनी बंद पाळून जिल्हाधिकाऱ्यांकडे तक्रार दाखल केली होती.

सध्या या मंदिराच्या संवर्धनासाठी आणि परिसराच्या विकासासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. २०२६ मध्ये पुरातत्व विभागाने खंडेश्वर मंदिराच्या साइट मॅनेजमेंट प्लॅनसाठी सल्लागार नियुक्त करण्यासाठी निविदा मागवली होती, ज्यामुळे या ऐतिहासिक स्थळाच्या संवर्धनाला गती मिळण्याची शक्यता आहे.

मराठवाड्याच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे आणि भक्तीच्या अतूट परंपरेचे प्रतीक.

बीडचे ग्रामदैवत श्री खंडेश्वरी माता हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून, मराठवाड्याच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे आणि भक्तीच्या अतूट परंपरेचे प्रतीक आहे. मेंढपाळ भक्ताच्या निष्ठेने सुरू झालेली ही परंपरा अहिल्यादेवी होळकरांच्या योगदानाने अधिक दृढ झाली आणि आजही लाखो भाविकांच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू म्हणून कायम आहे.