जायकवाडीवर दुष्काळाचे सावट! पाणी ऑगस्ट 2027 पर्यंत जपावे लागणार; शेतीचे काय?

जायकवाडी धरणात 79% पाणीसाठा असूनही, गाळ, कमी पाऊस आणि बाष्पीभवनामुळे दुष्काळाची चिंता वाढली आहे. दोन महिन्यांत 17% घट झाल्याने ऑगस्ट 2027 पर्यंत पाणी जपून वापरावे लागणार आहे.

छत्रपती संभाजीनगर: मराठवाड्याची जीवनवाहिनी मानल्या जाणाऱ्या जायकवाडी धरणात सध्या 79 टक्के उपयुक्त पाणीसाठा असूनही भविष्यातील पाणीप्रश्नाची चिंता कायम आहे. धरणात मोठ्या प्रमाणात साचलेला गाळ, पावसाची कमतरता आणि वाढत्या तापमानामुळे होणारे बाष्पीभवन यामुळे उपलब्ध पाण्यावर दबाव वाढत आहे. गेल्या दोन महिन्यांतच जायकवाडीतील जलसाठ्यात तब्बल 17 टक्क्यांची घट झाली असून, यंदाच्या दुष्काळी परिस्थितीत उपलब्ध पाण्याचा अत्यंत काटकसरीने वापर करण्याची वेळ आली आहे.

जायकवाडी धरणात सध्याची स्थिती काय?

जायकवाडी धरणाची सध्याची पाणीपातळी 1,518.07 फूट इतकी नोंदवण्यात आली आहे. धरणात एकूण 2,470.229 दशलक्ष घनमीटर पाणीसाठा असून, त्यापैकी 79.79 टक्के उपयुक्त पाणीसाठा उपलब्ध आहे. मात्र, गेल्या वर्षी याच काळात धरण 100 टक्के भरले होते.

धरणातील जिवंत पाणीसाठा सध्या 1,732.123 दशलक्ष घनमीटर इतका आहे. गेल्या दोन महिन्यांत धरणातील जलसाठ्यात 17 टक्क्यांची घट झाली असून, तापमान वाढल्याने बाष्पीभवनाचा वेगही वाढण्याची शक्यता आहे.

गाळाचे संकट: 25 टक्के क्षमता व्यापली

जायकवाडी धरणातील गाळ साचण्याचे प्रमाण चिंताजनक पातळीवर पोहोचले आहे. धरणाचे अखेरचे अधिकृत सर्वेक्षण 2013 मध्ये झाले होते. त्यानंतर तब्बल 12 वर्षे गाळाचे मोजमापच झाले नसल्याने सध्याची वास्तविक स्थिती अस्पष्ट आहे.

जलतज्ज्ञांच्या मते, धरणातील गाळाचे प्रमाण 25 ते 30 टक्क्यांपर्यंत पोहोचले असण्याची शक्यता आहे. नाशिकस्थित MERI संस्थेने 2012 मध्ये केलेल्या सर्वेक्षणानुसार, धरणातील सुमारे 25 टक्के क्षमता गाळाने व्यापली आहे. याचा अर्थ धरण 78 टक्के भरलेले असले तरी प्रत्यक्षात वापरण्यायोग्य पाणीसाठा केवळ 53 टक्क्यांपर्यंत खाली आला आहे.

गोदावरी विकास महामंडळाचे सेवानिवृत्त कार्यकारी संचालक डॉ. शंकरराव नागरे यांच्या मते, “वरच्या पाणलोट क्षेत्रातील शेतीची काळी वरची माती दरवर्षी धरणात वाहून येते, त्यामुळे गाळ वाढत आहे. वाढते तापमान बाष्पीभवन वाढवून पाण्याची पातळी कमी करेल. पिण्याचे पाणी आणि उद्योगांसाठी पाणी राखीव ठेवावेच लागेल.”

पिण्याच्या पाण्याला प्राधान्य; ऑगस्ट 2027 पर्यंत पाणी राखीव

राज्याचे जलसंपदा मंत्री राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी नुकत्याच एका पत्रकार परिषदेत घोषणा केली आहे की, सर्व विभागांतील धरणांमधील पाणी ऑगस्ट 2027 पर्यंत पिण्यासाठी राखीव ठेवले जाईल. त्याची अंमलबजावणी तात्काळ सुरू झाली आहे.

यापूर्वीच, विभागीय आयुक्त जी. श्रीकांत यांनी जायकवाडी धरण वगळता मराठवाड्यातील इतर सर्व लहान-मोठ्या धरणांमधील उपलब्ध जलसाठा 100 टक्के फक्त पिण्याच्या पाण्यासाठी आरक्षित करण्याचे आदेश दिले आहेत. रब्बी हंगामासाठी धरणांतून पाण्याचे कोणतेही नियोजन यंदा केले जाणार नाही.

खरीप आवर्तन संपले; आता रब्बीची प्रतीक्षा

जायकवाडी धरणाच्या डाव्या कालव्यातून खरीप हंगामासाठी सुरू असलेले पाण्याचे आवर्तन 1 ऑक्टोबर रोजी अधिकृतपणे बंद करण्यात आले आहे. जवळपास दोन महिने सुरू असलेल्या या आवर्तनामुळे कालव्याच्या लाभक्षेत्रातील खरीप पिकांना सिंचनासाठी मोठा आधार मिळाला.

आतापर्यंत सिंचनासाठी डाव्या कालव्यातून 28.32 टीएमसी, तर उजव्या कालव्यातून 2 टीएमसी पाणी सोडण्यात आले आहे. याशिवाय माजलगाव धरणासाठी 4 टीएमसी पाण्याचा विसर्ग करण्यात आला आहे. सध्या दोन्ही कालव्यांमधील पाण्याचा विसर्ग पूर्णपणे बंद करण्यात आला आहे.

आता खरीप आवर्तन संपल्याने शेतकऱ्यांचे लक्ष रब्बी हंगामासाठी मिळणाऱ्या पाण्याकडे लागले आहे. मात्र, गाळ आणि कमी पाणीसाठ्यामुळे रब्बी हंगामासाठी पाणी मिळण्याबाबत अनिश्चितता आहे.

मराठवाड्यातील दुष्काळाची स्थिती

यंदा मराठवाड्यात पावसाने दांडी मारल्यामुळे भीषण पाणीटंचाईचे सावट पसरले आहे. जून ते ऑगस्ट या मुख्य मान्सूनच्या काळात सरासरीच्या तुलनेत अतिशय अल्प पाऊस झाल्याने शेतातील पिके करपली आहेत, तसेच भागातील प्रमुख जलाशयेही कोरडीठाक राहण्याची भीती निर्माण झाली आहे.

राज्य सरकारने खरीप हंगाम 2026 मध्ये दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेतील Trigger-1 लागू झालेल्या तालुक्यांची यादी जाहीर केली आहे. मराठवाड्यातील आठही जिल्ह्यांतील तब्बल 74 तालुक्यांना ट्रिगर-1 लागू करण्यात आला आहे. मराठवाड्यातील 76 पैकी 74 म्हणजे 95 टक्के भागात दुष्काळ जाहीर करण्यात आला आहे.

जायकवाडी धरणाव्यतिरिक्त मराठवाड्यातील इतर धरणांमध्ये जेमतेम पाणी शिल्लक आहे. एकूण 78 लहान आणि तीन मध्यम धरणे कोरडी पडली आहेत, तर 300 हून अधिक धरणे डेड स्टोरेजच्या खाली आहेत. मध्यम आणि लहान प्रकल्पांमध्ये केवळ 19 टक्के पाणीसाठा शिल्लक आहे.

पुढे काय होणार?

सध्याच्या परिस्थितीत जायकवाडी धरणातील पाणी पिण्यासाठी आणि उद्योगांसाठी राखीव ठेवण्यात आले आहे. शेतीसाठी पाणी सोडण्याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नाही.

जलसंपदा मंत्री राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी जायकवाडी धरणातील गाळ काढून पाणी साठवण क्षमता वाढवण्यासाठी धोरणात्मक निर्णय राज्यस्तरावर घेण्यात येणार असल्याची माहिती दिली आहे. धरणातील गाळ काढून केटी वेअर बंधाऱ्याचे बॅरेजमध्ये रूपांतर करण्याचा विचारही सुरू आहे.

शेतकऱ्यांनी सध्या कमी पाण्यावर येणारी पिके घ्यावीत, असे आवाहन प्रशासनाकडून करण्यात येत आहे. मराठवाड्याची भविष्यातील पाणी समस्या गंभीर असून, शेती आणि उद्योगांसाठी हा महत्त्वाचा स्रोत जपून वापरणे आवश्यक आहे.