अर्ध्या बर्थसाठी पूर्ण भाडे आकारणाऱ्या RAC व्यवस्थेचा रेल्वे आढावा घेत आहे. संसदीय समितीनेही या पद्धतीला ‘अयोग्य’ ठरवून आंशिक परताव्याची शिफारस केली आहे. मात्र, अद्याप अंतिम निर्णय झालेला नाही.
भारतीय रेल्वेच्या प्रवाशांसाठी एक मोठी बातमी समोर आली आहे. अनेक दशकांपासून सुरू असलेली RAC (रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन) तिकीट व्यवस्था बंद करण्याच्या विचारात रेल्वे प्रशासन आहे. यामुळे भविष्यात प्रवाशांना तिकीट बुक करताना ‘कन्फर्म’ किंवा ‘कॅन्सल’ हे दोनच पर्याय उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. सध्या या प्रस्तावावर विचार सुरू असून, अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय घेतलेला नाही.
RAC म्हणजे नक्की काय आणि समस्या काय?
RAC म्हणजे रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन. या व्यवस्थेत प्रवाशाला राखीव डब्यात प्रवास करण्याची परवानगी मिळते, पण सुरुवातीला स्वतंत्र झोपण्याची बर्थ मिळत नाही. सर्वसाधारणपणे दोन RAC प्रवाशांना एकच ‘साइड लोअर बर्थ’ दिली जाते. दिवसा ही बर्थ बसण्यासाठी वापरली जाते, तर रात्री दोघांना तीच बर्थ शेअर करावी लागते.
समस्येचा मुख्य मुद्दा हा आहे की दोन्ही प्रवाशांकडून पूर्ण तिकीट भाडे आकारले जाते, पण त्यांना अर्धीच बर्थ मिळते. एखाद्या कन्फर्म प्रवाशाने तिकीट रद्द केल्यास RAC प्रवाशाला पूर्ण बर्थ मिळू शकते, परंतु तोपर्यंत त्याला शेअरिंगचा त्रास सहन करावा लागतो. विशेषतः पुरुष आणि महिला प्रवाशांना एकाच बर्थवर प्रवास करावा लागल्यास गैरसोय अधिक जाणवते आणि टीटीईंनाही पर्यायी व्यवस्था करण्यात अडचणी येतात.
संसदीय समितीने काय म्हटले?
फेब्रुवारी 2026 मध्ये संसदेत सादर झालेल्या लोकलेखा समिती (PAC) च्या अहवालात RAC प्रवाशांकडून पूर्ण भाडे आकारण्याच्या पद्धतीवर तीव्र प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्यात आले होते. ‘Punctuality and Travel Time in Train Operations in Indian Railways’ या अहवालात समितीने स्पष्ट म्हटले होते की, “RAC अंतर्गत तिकीट असलेल्या प्रवाशाला चार्ट तयार झाल्यानंतरही पूर्ण बर्थ मिळत नसेल, तर त्याच्याकडून पूर्ण भाडे आकारणे योग्य नाही.” समितीने रेल्वे मंत्रालयाला अशा प्रवाशांना आंशिक भाडे परतावा देण्याची व्यवस्था तयार करण्याची शिफारस केली होती.
रेल्वेची भूमिका आणि पुढील प्रक्रिया
रेल्वेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, प्रवाशांची गैरसोय लक्षात घेऊन सध्याच्या RAC व्यवस्थेचा आढावा घेतला जात आहे. “जेव्हा प्रवाशाला पूर्ण झोपण्याची जागा मिळत नाही, तेव्हा त्याच्याकडून पूर्ण भाडे आकारणे योग्य नाही,” असे एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितल्याचे वृत्त आहे.
रेल्वे बोर्डाकडून RAC पूर्णपणे बंद करणे, दोन प्रवाशांऐवजी एका प्रवाशाला पूर्ण बर्थ देणे, शेअरिंगसाठी कमी भाडे आकारणे किंवा बर्थ अपग्रेडची वेगळी व्यवस्था करणे यासारख्या पर्यायांचा विचार सुरू आहे. मात्र, रेल्वेने अधिकृतपणे अद्याप कोणतीही अंतिम घोषणा केलेली नाही.
प्रवाशांवर काय परिणाम होणार?
RAC व्यवस्था बंद झाल्यास किंवा त्यात मोठा बदल झाल्यास प्रतीक्षा यादीतील (Waiting List) प्रवाशांवर थेट परिणाम होण्याची शक्यता आहे. सध्या RAC तिकीट असलेले प्रवासी राखीव डब्यात प्रवास करू शकतात आणि नंतर बर्थ अपग्रेडची शक्यता असते. नवीन व्यवस्थेत फक्त कन्फर्म तिकीट असलेल्यांनाच प्रवासाची परवानगी मिळाल्यास, प्रतीक्षा यादीतील प्रवाशांची संख्या वाढू शकते किंवा त्यांना पर्यायी व्यवस्था शोधावी लागू शकते. दुसरीकडे, ज्यांना RAC तिकीट मिळते त्यांना मात्र स्वतंत्र बर्थ मिळण्याचा दिलासा मिळू शकतो.
वंदे भारत स्लीपरमध्ये आधीच RAC नाही
रेल्वेने जानेवारी 2026 मध्ये जारी केलेल्या परिपत्रकानुसार, वंदे भारत स्लीपर आणि अमृत भारत ट्रेन्समध्ये RAC किंवा प्रतीक्षा यादीची तरतूद ठेवलेली नाही. या गाड्यांमध्ये फक्त कन्फर्म तिकिटेच दिली जातात आणि प्रवाशांना स्वतंत्र बर्थ मिळते. हा बदल RAC व्यवस्थेबाबतच्या रेल्वेच्या विचारसरणीचा एक संकेत मानला जात आहे.
Sources
- लोकमत (14 नोव्हेंबर 2026): “RAC आरक्षण बंद होण्याची शक्यता; एकतर तिकीट ‘कन्फर्म’ होईल नाहीतर ‘कॅन्सल’ होईल!” – lokmat.com
- eSakal (13 नोव्हेंबर 2026): “रेल्वे प्रवासात बदल! आता ट्रेनमधील RAC सुविधा बंद होणार?” – esakal.com
- The Week (13 नोव्हेंबर 2026): “End of RAC in trains? Indian Railways may eliminate shared berth booking” – theweek.in
- TV9 मराठी (13 नोव्हेंबर 2026): “RAC तिकीट योजना संपणार? संपूर्ण भाडे घेऊन अर्ध्या बर्थचा नियम बदलणार?” – tv9marathi.com
- रेल्वे बोर्ड परिपत्रक (जानेवारी 2026): वंदे भारत स्लीपर आणि अमृत भारत ट्रेन्समध्ये RAC/प्रतीक्षा यादी नाही – etvbharat.com















