ऑगस्टअखेरीस ९५ टक्क्यांवर असलेला जलसाठा अवघ्या अडीच महिन्यांत ६९ टक्क्यांवर घसरला; रब्बी हंगामासाठी सुरू असलेले आवर्तन आणि उन्हामुळे वाढलेल्या बाष्पीभवनामुळे पुढील पावसाळ्यापर्यंत पाणी जपून वापरण्याचे आव्हान
छत्रपती संभाजीनगर : मराठवाड्याची जीवनवाहिनी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पैठण येथील जायकवाडी धरणातील पाणीसाठ्यात झपाट्याने घट होत आहे. ऑगस्टच्या अखेरीस ९५ टक्क्यांवर असलेला जलसाठा अवघ्या अडीच महिन्यांत ६९ टक्क्यांवर आला आहे. रब्बी हंगामासाठी दोन्ही कालव्यांतून आवर्तन सुरू असतानाच उन्हाच्या तडाख्यामुळे दररोज मोठ्या प्रमाणात पाण्याचे बाष्पीभवन होत असल्याने ही घट झाली आहे. त्यामुळे पुढील पावसाळ्यापर्यंत उपलब्ध पाणी कसे पुरणार, असा मोठा प्रश्न मराठवाड्यासमोर निर्माण झाला आहे.
अडीच महिन्यांत जलसाठा २६ टक्क्यांनी घसरून ६९ टक्क्यांवर
जायकवाडी धरणात यंदा नाशिक आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांतील मुबलक पावसामुळे ऑगस्टअखेरीस तब्बल ९५ टक्के पाणीसाठा झाला होता. मात्र, त्यानंतर पावसाने दडी दिली आणि उन्हाची तीव्रता वाढली. परिणामी, अवघ्या अडीच महिन्यांत जलसाठा २६ टक्क्यांनी घसरून ६९ टक्क्यांवर आला आहे.
प्रशासन आणि जलसंपदा विभागाची भूमिका
रब्बी हंगामासाठी शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी जलसंपदा विभागाने जायकवाडी धरणातून दोन्ही कालव्यांतून पहिले आवर्तन सुरू केले आहे. डाव्या कालव्यातून ९ नोव्हेंबरपासून तर उजव्या कालव्यातून १० नोव्हेंबरपासून पाणी सोडण्यात येत आहे. या आवर्तनामुळे जालना, छत्रपती संभाजीनगर आणि परभणी जिल्ह्यांतील सुमारे एक लाख ४१ हजार ६४० हेक्टर क्षेत्राला सिंचनासाठी पाणी उपलब्ध होणार आहे. हे आवर्तन पुढील २५ दिवस सुरू राहणार आहे.
या प्रकरणातील महत्त्वाचे अपडेट
१. प्रत्यक्ष उपलब्ध पाणी आणखी कमी
धरणात ६९ टक्के जलसाठा दिसत असला, तरी प्रत्यक्षात उपयुक्त पाणीसाठा याहून कमी आहे. धरणात सुमारे २५ टक्क्यांपर्यंत गाळ साचल्याने आणि बाष्पीभवनामुळे उपलब्ध पाण्यावर मोठे संकट निर्माण झाले आहे. सध्या धरणात सुमारे ५८.६० टीएमसी उपयुक्त जलसाठा असून, त्यापैकी सुमारे ७.५५ टीएमसी पाणी गाळात गडप झालेले आहे.
२. बाष्पीभवनाचा दर चिंताजनक
वाढत्या तापमानामुळे जायकवाडी धरणातून दररोज किमान ८ ते ९ दिवस शहराला पुरेल इतक्या पाण्याचे बाष्पीभवन होत आहे. छत्रपती संभाजीनगर शहराला दररोज सुमारे २०० ते २३० एमएलडी पाणी लागते, त्यामुळे हे प्रमाण चिंताजनक आहे.
३. यंदाच्या रब्बीसाठी पाणी नियोजन
यंदा रब्बी हंगामासाठी तीन तर उन्हाळी हंगामासाठी एक अशी एकूण चार सिंचन आवर्तने देण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. सिंचनासाठी २६.४३ टीएमसी तर पिण्यासाठी ४.१३ टीएमसी पाणी राखीव ठेवण्यात आले आहे.
जायकवाडी वगळता उर्वरित अनेक धरणांतील पाणीसाठा जेमतेम
यंदा मराठवाड्यात पावसाने सरासरीपेक्षा कमी साथ दिली. त्यामुळे खरीप हंगामातील पिकांचे मोठे नुकसान झाले होते. गेल्या वर्षी अतिवृष्टीमुळे खरीपाचे नुकसान झाले होते, मात्र लहान-मोठी धरणे भरल्याने रब्बी हंगामात शेतकऱ्यांना दिलासा मिळाला होता. यंदा मात्र जायकवाडी वगळता उर्वरित अनेक धरणांतील पाणीसाठा जेमतेम आहे. तब्बल ७८ लघू आणि ३ मध्यम आकाराची धरणे कोरडी पडली असून ३०० हून अधिक धरणे जोत्याखाली आहेत. त्यामुळे जायकवाडीवरील अवलंबित्व वाढले आहे.
पुढे काय होणार?
पुढील पावसाळ्याला अजून सुमारे आठ ते नऊ महिने बाकी आहेत. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचे काटकसरीने नियोजन करणे आवश्यक आहे. जलसंपदा विभागाने पिण्याच्या पाण्याला प्राधान्य देत सिंचन आवर्तनांचे नियोजन केले आहे. मात्र, उन्हाळ्यात पाणीटंचाई उद्भवू नये यासाठी स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांनीही पाण्याचा वापर जपून करणे गरजेचे आहे.
Sources
- लोकमत – “जायकवाडीचा जलसाठा झपाट्याने घटला; अडीच महिन्यांत ९५ वरून ६९ टक्क्यांवर” (१४ नोव्हेंबर २०२६)
https://www.lokmat.com/agriculture/weather/latest-news-jayakwadi-dam-water-level-jayakwadis-water-level-decreased-rapidly-from-95-to-69-percent-in-two-and-a-half-months-what-next-a1003/ - NDTV मराठी – “जायकवाडीच्या पहिल्या आवर्तनाला सुरुवात” (१२ नोव्हेंबर २०२६)
https://marathi.ndtv.com/videos/jalna-farmers-facing-drought-get-relief-as-jayakwadi-s-first-water-release-begins-1190095 - ETV Bharat – “वाढलेल्या तापमानामुळे दुहेरी संकट! शहराला लागणाऱ्या नऊ दिवसाच्या पाण्याचे एकाच दिवसात होते बाष्पीभवन” (१६ ऑक्टोबर २०२६)
https://www.etvbharat.com/mr/state/marathwada-draught-2026-evaporation-equivalent-to-nine-days-worth-of-water-occurring-in-a-single-day-from-the-jayakwadi-dam-former-officials-of-water-resources-department-suggested-solar-power-project-mhs2610160420















