Maharashtra FDA बंदी: सुट्या खाद्यतेलाची विक्री आता बेकायदेशीर, १० लाख दंड आणि जन्मठेप

महाराष्ट्र FDA ने सुट्या खाद्यतेलाच्या विक्रीवर संपूर्ण बंदी घातली आहे. भेसळ रोखण्यासाठी हा निर्णय; नियम मोडणाऱ्यांना १० लाख रुपयांपर्यंत दंड आणि ७ वर्षे ते जन्मठेपेपर्यंत शिक्षा होऊ शकते.

महाराष्ट्रातील ग्राहकांसाठी एक महत्त्वाची बातमी आहे. राज्यात आता सुट्या (पॅक न केलेल्या) खाद्यतेलाची विक्री पूर्णपणे बंद करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) खाद्यतेलातील वाढती भेसळ आणि ग्राहकांच्या आरोग्याला धोका पोहोचणारे प्रकार रोखण्यासाठी हा कठोर निर्णय घेतला आहे. ‘Safe Food, Safe Maharashtra’ या मोहिमेंतर्गत हा आदेश त्वरित लागू करण्यात आला असून, आता कोणत्याही दुकानदाराला सुटे तेल विकण्याची परवानगी नाही.

FDA आयुक्त तुकाराम मुंडे यांची कारवाई

FDA आयुक्त तुकाराम मुंडे यांनी गुरुवारी (२० ऑगस्ट) पत्रकार परिषदेत हा महत्त्वपूर्ण निर्णय जाहीर केला. तपासणीदरम्यान खाद्यतेल उत्पादन, पॅकेजिंग, लेबलिंग आणि विक्री प्रक्रियेत अनेक गंभीर उणिवा आढळून आल्या आहेत. त्यामुळेच ही पावली उचलणे आवश्यक झाल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

“नागरिकांच्या दैनंदिन आहाराशी थेट संबंधित असलेल्या खाद्यतेलाच्या सुरक्षिततेबाबत कोणतीही तडजोड केली जाणार नाही.”

मुंडे यांनी सांगितले की, तपासणीत मोहरीच्या तेलात इतर तेलांची अधिकृतपणे भेसळ केल्याचे आढळले आहे. मोहरीचे तेल केवळ १००% शुद्ध अवस्थेतच विकले जाऊ शकते, इतर कोणत्याही तेलाशी त्याची सांगड घालता येणार नाही, असे नियम आहेत.

नियमांचे उल्लंघन केल्यास काय शिक्षा?

नव्या आदेशानुसार, सुटे खाद्यतेल विकणाऱ्या किंवा भेसळ करणाऱ्या व्यक्ती किंवा व्यावसायिकांना कठोर शिक्षा होईल. अन्न सुरक्षा व मानक अधिनियम, २००६ अंतर्गत ही कारवाई करण्यात येणार आहे.

शिक्षेचे स्वरूप गुन्ह्याच्या तीव्रतेनुसार ठरवले जाईल:

• असुरक्षित अन्न विक्री: १० लाख रुपयांपर्यंत दंड आणि तुरुंगवास
• भेसळ किंवा अधिकृत परवान्याशिवाय व्यवसाय: ७ वर्षे तुरुंगवास ते जन्मठेप आणि १० लाख रुपयांपर्यंत दंड
• दर्जाहीन तेल: ५ लाख रुपयांपर्यंत दंड
• चुकीचे लेबलिंग: ३ लाख रुपयांपर्यंत दंड

तपासणीत काय आढळून आले?

FDA च्या अलीकडील तपासणीत खाद्यतेल पुरवठा साखळीत अनेक गंभीर बाबी उघडकीस आल्या आहेत:

• परवान्याशिवाय व्यवसाय: अनेक कंपन्या वैध परवान्याशिवाय किंवा चुकीच्या श्रेणीत कार्यरत होत्या.
• भेसळ: स्वस्त आणि घोषित न केलेल्या तेलांची मिसळणी.
• दर्जाहीन तेल: आम्लता मूल्ये आणि ट्रान्स-फॅटच्या मर्यादेपेक्षा अधिक प्रमाण.
• लेबलिंग फसवणूक: उगमस्थान आणि तारीख लपवण्यासाठी उत्पादनांची पुन्हा लेबलिंग.
• कालबाह्य तेलाची पुनर्विक्री: कालबाह्य होणाऱ्या तेलाची पुन्हा पॅकेजिंग करून विक्री.
• अन्न-गुणवत्ताविरहित पॅकेजिंग: गंजलेले डबे, खनिज तेल, पेंट किंवा रसायने साठवलेले कंटेनर पुन्हा वापरणे.
• असुरक्षित वाहतूक: खाद्यतेलाची वाहतूक पूर्वी खनिज तेल किंवा धोकादायक पदार्थांची वाहतूक करणाऱ्या टँकरमधून.

आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये FDA ने १,२४७ खाद्यतेलाचे नमुने गोळा केले. त्यापैकी १,१४२ नमुन्यांची तपासणी करण्यात आली. यात ७७ दर्जाहीन आणि १५ चुकीच्या लेबलिंगचे नमुने आढळले. तसेच सुमारे ३.२० लाख किलोचा ५.३१ कोटी रुपयांचा साठा जप्त करण्यात आला.

वारंवार तळण्याच्या तेलाचे आरोग्यावर होणारे परिणाम

FDA आयुक्तांनी तळण्यासाठी वापरलेले तेल वारंवार गरम करून पुन्हा वापरण्याच्या प्रथेबद्दलही गंभीर चिंता व्यक्त केली.

“याचा गंभीर आणि थेट परिणाम होतो. यामुळे हृदयविकार होऊ शकतात आणि मुलांच्या मेंदूच्या विकासावर परिणाम होतो. त्याच तेलाची वारंवार तळणी केल्याने अनेक आरोग्य समस्या, अगदी कर्करोगही होऊ शकतो.”

वारंवार गरम केल्याने तेलात हानिकारक टोटल पोलर कंपाऊंड्स (TPC), ट्रान्स-फॅटी आम्ल आणि अॅल्डिहाइड्स तयार होतात. यांचे सेवन उच्च रक्तदाब, यकृत व मूत्रपिंडाचे नुकसान आणि कर्करोगाचा धोका वाढवते.

ग्राहकांनी काय काळजी घ्यावी?

FDA ने ग्राहकांना सुरक्षित राहण्यासाठी खालील सूचना दिल्या आहेत:

• सीलबंद पॅकेजिंग: नेहमी सीलबंद, छेडछाड दर्शविणारे (tamper-evident) आणि योग्य लेबल असलेले पॅकेज्ड तेलच खरेदी करा.
• लेबल तपासा: बॅच क्रमांक, उत्पादन तारीख आणि कालबाह्य तारीख नीट तपासा.
• जुने किंवा गंजलेले डबे टाळा: जुन्या, गंजलेल्या किंवा पूर्वी इतर पदार्थांसाठी वापरलेल्या कंटेनरमधील तेल खरेदी करू नका.
• सुटे तेल खरेदी करू नका: उगमस्थान अज्ञात असलेले सुटे तेल असुरक्षित आहे.

महाराष्ट्र FDA चा हा निर्णय ग्राहकांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. सुट्या खाद्यतेलावरील बंदीमुळे भेसळीचे प्रमाण कमी होईल आणि ग्राहकांना शुद्ध, सुरक्षित तेल मिळू शकेल. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांना कठोर शिक्षेची तरतूद असल्याने, व्यापाऱ्यांनीही या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. FDA ची ही मोहीम ‘Safe Food, Safe Maharashtra’ च्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.