भारत कोणत्या देशांना वीज निर्यात करतो? जाणून घ्या कमाई आणि यादी

भारत केवळ बांगलादेशलाच नव्हे तर नेपाळ, भूतान, म्यानमार आणि लवकरच खाडी देशांनाही वीज निर्यात करतो. यातून देशाला किती उत्पन्न मिळते, वाचा सविस्तर.

बांगलादेशातील वीजसंकट आणि भारताची भूमिका

सध्या शेजारील देश बांगलादेश मोठ्या ऊर्जा संकटाला सामोरे जात आहे. नैसर्गिक वायूच्या तुटवड्यामुळे आणि जागतिक ऊर्जा बाजारातील चढउतारांमुळे तेथील वीजनिर्मितीवर प्रचंड दबाव आला आहे. याचा परिणाम म्हणून देशाच्या अनेक भागांमध्ये नागरिकांना दररोज ८ ते १२ तास वीजकपातीचा सामना करावा लागत आहे. परिस्थिती इतकी गंभीर झाली आहे की, सरकारने देशभरातील शॉपिंग मॉल, बाजारपेठा आणि दुकाने रात्री ८ वाजता बंद करण्याचे आदेश दिले आहेत.

या संकटाच्या पार्श्वभूमीवर, बांगलादेशने भारताकडे मदतीची हात जोडली आहे. तारिक रहमान सरकारने भारताकडून अतिरिक्त डिझेल आणि इंधन पुरवठा करण्याची विनंती केली असून, दोन्ही देशांमध्ये कूटनीतिक पातळीवर चर्चा सुरू आहे. मात्र, बांगलादेशाची आर्थिक स्थिती देखील चिंताजनक आहे. मर्यादित परकीय चलनाच्या साठ्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारातून कोळसा आणि वायू आयात करणे त्यांच्यासाठी अवघड झाले आहे.

भारत कोणत्या देशांना वीज विकतो?

बांगलादेश हा भारतीय विजेचा सर्वात मोठा खरेदीदार आहे. भारत दरवर्षी सुमारे १ अब्ज डॉलर (सुमारे ८,३०० कोटी रुपये) किमतीची वीज बांगलादेशला निर्यात करतो. मात्र, बांगलादेश व्यतिरिक्त भारत इतर अनेक देशांनाही वीज पुरवतो.

१. नेपाळ: भारत आणि नेपाळ यांच्यात दुतर्फा वीज व्यापार आहे. नेपाळही भारताला वीज निर्यात करतो, विशेषतः पावसाळ्यात. २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात नेपाळने भारताला सुमारे ८१५ कोटी रुपयांची वीज विकली.

२. भूतान: भूतान हा भारताला वीज पुरवठा करणारा प्रमुख देश आहे. भूतानातील ७०-८०% वीजनिर्मिती भारताला विशेष दरात निर्यात केली जाते. मात्र, भूतानही भारताकडून काही प्रमाणात वीज आयात करतो.

३. म्यानमार: भारत म्यानमारला सीमावर्ती भागात ग्रिड कनेक्टिव्हिटीद्वारे वीज पुरवतो. मात्र, हे प्रमाण अगदी मर्यादित आहे (२०२४-२५ मध्ये केवळ ९.०८ दशलक्ष युनिट).

४. श्रीलंका: भारत श्रीलंकेसोबत समुद्री वीज व्यापाराबाबत चर्चा करत आहे. मदुराई (भारत) ते मन्नार (श्रीलंका) दरम्यान १,००० मेगावॉट क्षमतेची HVDC समुद्रांतर्गत जोडणी प्रस्तावित आहे.

५. सौदी अरेबिया आणि यूएई: भारताने या दोन खाडी देशांशी वीज निर्यात करार केले आहेत. या करारांतर्गत भारत समुद्रांतर्गत केबल्सद्वारे प्रत्येक देशाला २,००० मेगावॉट (२ गिगावॉट) वीज निर्यात करेल. या प्रकल्पासाठी भारत ९०,००० कोटी रुपये गुंतवणूक करणार आहे. सौदी अरेबियासाठी १,७०० किमी लांबीची समुद्रांतर्गत केबल टाकण्यात येईल.

६. सिंगापूर: भारत सिंगापूरसोबतही नवीन सीमापार वीज जोडणीची चर्चा करत आहे.

भारताला वीज निर्यातीतून किती उत्पन्न मिळते?

आकडेवारी पाहिली, तर भारताची वीज निर्यात सातत्याने वाढत आहे. २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात भारताने बांगलादेशला ८,०८४ दशलक्ष युनिट, नेपाळला १,६८६ दशलक्ष युनिट आणि म्यानमारला ९.०८ दशलक्ष युनिट वीज निर्यात केली.

२०२५ मध्ये भारत प्रथमच निव्वळ वीज निर्यातदार देश बनला. एप्रिल-फेब्रुवारी २०२५ या कालावधीत भारताने सुमारे ५,७९८ दशलक्ष युनिट वीज निर्यात केली, जी भूतानहून आयात केलेल्या विजेपेक्षा ४% अधिक होती. २०१४ मध्ये भारत ३,२६७ दशलक्ष युनिट विजेचा निव्वळ आयातदार होता, तर २०२५ मध्ये तो १,६२५ दशलक्ष युनिट निव्वळ निर्यातदार झाला.

भारताची वीज निर्यात क्षमता आणि भविष्य

भारताची वीजनिर्मिती क्षमता सातत्याने वाढत आहे. २०१४ मध्ये जिथे वीज टंचाई ४.२% होती, ती २०२५ मध्ये केवळ ०.१% वर आली आहे. दहा वर्षांत भारताच्या वीज प्रेषण जाळ्याचा विस्तार ७०% झाला आहे. अक्षय ऊर्जा क्षमता २०१४ मधील ८० गिगावॉटवरून २०२५ मध्ये २२० गिगावॉट झाली आहे.

सध्या भारताची नेपाळ, बांगलादेश, भूतान आणि म्यानमारशी कार्यान्वित सीमापार वीज जोडणी आहे. याशिवाय याच देशांशी तसेच श्रीलंकेशी नवीन जोडण्यांचे नियोजन आहे. यूएई, सौदी अरेबिया आणि सिंगापूरशीही नवीन जोडण्यांवर चर्चा सुरू आहे.

एकूणच, भारत आता केवळ स्वतःची वीज गरज भागवत नाही, तर शेजारील आणि जागतिक देशांना वीज पुरवठा करणारा एक प्रमुख ऊर्जा केंद्र बनत आहे. बांगलादेशातील सध्याचे संकट भारताच्या ऊर्जा कूटनीतीचे महत्त्व अधोरेखित करते, तर खाडी देशांशी होणारे करार भारताची जागतिक ऊर्जा बाजारपेठेतील स्थिती अधिक मजबूत करतील.