दूध भेसळयुक्त की शुद्ध? घरच्या घरी दूध तपासण्याच्या 5 सोप्या पद्धती

दूध खरेदी करताना सावधान! भेसळीचे वाढते प्रमाण

दूध हे आपल्या दैनंदिन आहाराचा अविभाज्य भाग आहे. लहान मुलांच्या वाढीपासून ते वृद्धांच्या आरोग्यापर्यंत, तसेच गरोदर महिलांच्या पोषणात दुधाचे महत्त्व अतुलनीय आहे. परंतु, तुम्ही रोज पित असलेले दूध खरोखर शुद्ध आहे का? हा प्रश्न प्रत्येक ग्राहकाला भेडसावतो.

अलीकडील काळात दुधातील भेसळीचे प्रमाण चिंताजनकरीत्या वाढले आहे. भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) केलेल्या अभ्यासानुसार, देशभरातून गोळा केलेल्या दुधाच्या नमुन्यांपैकी सुमारे 70 टक्के नमुने गुणवत्ता मानकांना उतरले नाहीत. या नमुन्यांमध्ये पाणी, स्टार्च, डिटर्जंट, युरिया आणि इतर कृत्रिम घटक आढळून आले.

१. दुधात पाण्याची भेसळ ओळखण्यासाठी ‘स्लाइड टेस्ट’

दुधात मिसळलेले पाणी ओळखण्याची ही अत्यंत सोपी पद्धत आहे. यासाठी काचेच्या स्लाइडवर किंवा गुळगुळीत फरशीवर दुधाचा एक थेंब घाला.

• शुद्ध दूध: थेंब एकाच जागी स्थिर राहतो.
• भेसळयुक्त दूध: थेंब पातळ होतो आणि लगेच घसरून खाली जातो.

२. स्टार्च भेसळ तपासण्यासाठी ‘आयोडीन टेस्ट’

काही डेअरी व्यावसायिक दुधाची घनता आणि आकारमान वाढवण्यासाठी त्यात स्टार्च मिसळतात. ही भेसळ ओळखण्यासाठी:

• एका ग्लासात थोडे दूध घ्या.
• त्यात आयोडीनच्या द्रावणाचे 2-3 थेंब टाका.
• दुधाचा रंग निळा झाल्यास भेसळयुक्त.
• रंग न बदलल्यास दूध शुद्ध समजावे.

३. डिटर्जंट भेसळ ओळखण्यासाठी ‘फेस टेस्ट’

दूध अधिक पांढरे आणि घट्ट दिसण्यासाठी कधी कधी वॉशिंग पावडर किंवा डिटर्जंट मिसळले जाते. ही भेसळ आरोग्यास अत्यंत घातक आहे.

• 5-10 मिलीलीटर दुधात तेवढेच पाणी मिसळून चांगले हलवा.
• वरती जाड फेस तयार होऊन तो बराच वेळ टिकून राहिल्यास डिटर्जंटची भेसळ.
• शुद्ध दुधावरील बुडबुडे काही सेकंदात नाहीसे होतात.

४. कृत्रिम दुधाची ओळख कशी करावी?

रसायने, साबण आणि चुना यांसारख्या घटकांपासून बनवलेले कृत्रिम दूध अत्यंत धोकादायक आहे. ते तीन प्रकारे ओळखता येते:

• वास: किंचित गरम केल्यावर शुद्ध दुधाला नैसर्गिक गोड वास येतो. कृत्रिम दुधाला साबण किंवा रसायनांचा तीव्र वास येतो.
• चव: कृत्रिम दूध प्यायल्यास किंचित कडू किंवा साबणासारखी चव जाणवते.
• रंग व पोत: उकळल्यावर कृत्रिम दूध अधिक घट्ट होते किंवा त्याचा रंग फिकट पिवळसर होतो.

५. दूध शुद्धतेची ‘रबडी टेस्ट’

ही अतिशय सोपी पारंपरिक पद्धत आहे:

• दूध एका पातळ भांड्यात घेऊन सावकाश उकळी आणा.
• उकळल्यावर दुधावर तयार होणाऱ्या साईचे (मलई) निरीक्षण करा.
• शुद्ध दूध: दुधावर घट्ट मलईचा थर तयार होतो.
• भेसळयुक्त दूध: स्तर अतिशय पातळ किंवा तुटतुटीत होतो.

सतर्कता हाच उपाय!

दररोजच्या आहारात दूध महत्त्वाचा घटक आहे. त्यामुळे दूध खरेदी करताना प्रमाणित ब्रँड किंवा विश्वासू डेअरीला प्राधान्य द्या. दूध चवीला किंवा वासाला वेगळे वाटत असेल तर ते वापरणे टाळा. या सोप्या चाचण्या करून तुम्ही तुमच्या कुटुंबाच्या आरोग्याची सुरक्षितता सुनिश्चित करू शकता.

तुम्हाला भेसळ आढळल्यास संबंधित अधिकाऱ्यांकडे तक्रार नोंदवा. आरोग्य सुरक्षितता ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे, सतर्क राहा, निरोगी राहा!