नाथसागरात ७०% पाणीसाठा, तरीही विदेशी पक्षी आले नाही ?

नाथसागरात ७० टक्क्यांहून अधिक पाणीसाठा असूनही स्थलांतरित पक्ष्यांचे आगमन उशिराने; अल निनोसह सांडपाणी, रासायनिक खते आणि मासेमारीमुळे पक्ष्यांच्या अधिवासावर परिणाम

छत्रपती संभाजीनगर / पैठण : जायकवाडी धरणात (नाथसागर) सध्या ७० टक्क्यांहून अधिक पाणीसाठा उपलब्ध असूनही यंदा परदेशी स्थलांतरित पक्ष्यांची हजेरी अद्याप तुरळक आहे. हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून येणाऱ्या या पक्ष्यांचे आगमन सुरू झाले असले, तरी मोठ्या थव्यांची अजूनही प्रतीक्षा आहे. पक्षीतज्ज्ञांनी यासाठी अल निनोचा प्रभाव आणि वाढते जलप्रदूषण ही दोन प्रमुख कारणे सांगितली आहेत.

नेमकं काय घडलं?

पैठण येथील जायकवाडी पक्षी अभयारण्य परिसरात नोव्हेंबर महिन्याच्या सुरुवातीपासूनच पक्ष्यांची हालचाल सुरू आहे. सोनवाडी परिसरात स्पूनबिल (चमचा पक्षी), काळ्या डोक्याचा शराटी, बार-हेडेड गूज, रोझी स्टार्लिंग आणि ब्राह्मणी बदक यांसारख्या काही परदेशी प्रजातींची नोंद झाली आहे. तसेच ग्रीन बी-ईटर (वेडा राघू), किंगफिशर (खंड्या) आणि ग्रे हॉर्नबिल हे स्थानिक पक्षी देखील मोठ्या संख्येने दिसत आहेत.

मात्र, युरोप, सायबेरिया आणि मध्य आशियातून येणाऱ्या कुकरी गरुड, ससाणा, मोर बगळा आणि भोर्डी मैना यांसारख्या पक्ष्यांच्या मोठ्या थव्यांचे आगमन अद्याप झालेले नाही. स्थानिक पक्ष्यांच्या तुलनेत स्थलांतरित पक्ष्यांचे प्रमाण कमी असल्याचे पक्षी निरीक्षकांनी नमूद केले आहे.

अल निनोचा परिणाम

पक्षीतज्ज्ञ डॉ. किशोर पाठक यांनी स्पष्ट केले की, अल निनोच्या प्रभावामुळे उत्तरेकडील भागात हिमवृष्टी उशिरा सुरू झाली आहे. यामुळे स्थलांतरित पक्ष्यांच्या प्रवासाचे वेळापत्रक बदलले असून त्यांचे आगमन लांबले आहे. नोव्हेंबर सुरू झाला तरी थंडीचा जोर अजून जाणवत नसल्याचेही त्यांनी नमूद केले.

प्रदूषणाचे गंभीर संकट

पक्ष्यांच्या घटत्या संख्येमागे केवळ हवामान बदल नाही, तर जलप्रदूषण हे अधिक गंभीर कारण असल्याचे तज्ज्ञांनी सांगितले. जायकवाडी जलाशयात शहरांतील सांडपाणी, शेतीतील रासायनिक खते आणि कीटकनाशके मोठ्या प्रमाणात मिसळत असल्याने पाण्याची गुणवत्ता घटत आहे. याशिवाय अवैध आणि अनियंत्रित मासेमारीमुळे पक्ष्यांच्या अन्नसाखळीवरही परिणाम होत आहे.

पर्यावरण अभ्यासकांनी यापूर्वीही जायकवाडी परिसरातील प्रदूषणाबाबत चिंता व्यक्त केली होती. सांडपाणी आणि औद्योगिक कचऱ्यामुळे जलाशयाच्या पाण्याचा दर्जा खालावत असून, त्याचा परिणाम पाणपक्ष्यांच्या अधिवासावर होत असल्याचे अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.

यापूर्वीची पक्षी गणना काय सांगते?

यंदाच्या सुरुवातीला जानेवारी २०२६ मध्ये झालेल्या आशियाई पाणपक्षी गणनेत जायकवाडी अभयारण्यात ७९ प्रजातींच्या तब्बल ३२,७४५ पाणपक्ष्यांची नोंद झाली होती. रशिया, चीन, मंगोलिया आणि कझाकिस्तानसह मध्य आशियाई देशांतून आलेल्या स्थलांतरित पक्ष्यांचा यात समावेश होता. मात्र, त्यानंतरच्या काळात पक्ष्यांच्या संख्येत सातत्याने घट होत असल्याचे निरीक्षणे नोंदवली गेली आहेत. जानेवारी २०२६ मध्येच ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ने वृत्त दिले होते की, अनियंत्रित मानवी हस्तक्षेपामुळे अभयारण्यातील पक्ष्यांची संख्या घटत आहे.

पुढे काय?

पक्षीतज्ज्ञांच्या मते, पुढील काही आठवड्यांत तापमानात घट झाल्यास आणि थंडी वाढल्यास परदेशी पक्ष्यांच्या संख्येत वाढ होण्याची शक्यता आहे. मात्र, प्रदूषण आणि अधिवासाच्या ऱ्हासावर तातडीने उपाययोजना न केल्यास दीर्घकालीन परिणाम गंभीर होऊ शकतात, असे पर्यावरणतज्ज्ञांनी सूचित केले आहे.