कमी पाण्यात हरभरा घेण्याचे ‘हुशार’ तंत्र, वेळेवर पेरणी आणि योग्य वाणाची निवड कशी करावी?

मराठवाड्यासारख्या कमी पावसाच्या भागात हरभऱ्याचे चांगले उत्पादन घेण्यासाठी विजय, फुले विक्रम, जाकी ९२१८ सारख्या सुधारित वाणांची निवड, बीजप्रक्रिया, १५ ऑक्टोबर ते १५ नोव्हेंबरच्या दरम्यान वेळेवर पेरणी आणि तण-कीड नियंत्रणासह काटेकोर नियोजनाची गरज.

मराठवाडा अपडेट २४, विशेष कृषी वृत्त

छत्रपती संभाजीनगर/परभणी: मराठवाड्यासारख्या जिरायत आणि कमी पावसाच्या भागात रब्बी हंगामातील हरभरा हे शेतकऱ्यांच्या आशेचे पीक आहे. जमिनीत साठवलेल्या ओलाव्यावर भरवसा ठेवून घेतला जाणारा हरभरा चांगला उत्पादन देतो, मात्र यंदाच्या हंगामात अनेक भागांत ओलावा कमी असल्याचे चित्र आहे. अशा परिस्थितीत नियोजनाची काटेकोर अंमलबजावणी केल्यास कमी ओलाव्यातही भरघोस उत्पादन मिळवता येऊ शकते. यासाठी योग्य वाणाची निवड, वेळेवर पेरणी, बीजप्रक्रिया, खत व्यवस्थापन आणि तण-कीड नियंत्रण या सर्व बाबींवर लक्ष देणे आवश्यक आहे.

कमी ओलाव्यातील हरभरा लागवडीसाठी नियोजनाचे महत्त्व

हरभरा हे महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि व्यापक प्रमाणावर घेतले जाणारे कडधान्य पीक आहे. यामध्ये प्रथिनांचे प्रमाण भरपूर असून, पोषणमूल्याच्या दृष्टीने ते अत्यंत उपयुक्त आहे. महाराष्ट्रातील विविध कृषी-हवामान विभागांमध्ये, विशेषतः रब्बी हंगामात हरभऱ्याची लागवड केली जाते. मात्र, यशस्वी उत्पादनासाठी हवामान, जमीन, मशागत, बियाणे प्रक्रिया, खत व्यवस्थापन, तण नियंत्रण व पाणी व्यवस्थापन या सर्व बाबींचे योग्य नियोजन करणे अत्यावश्यक असते. कमी ओलाव्याच्या परिस्थितीत तर प्रत्येक टप्प्यावर अचूक निर्णय घेणे हे उत्पादनाच्या दृष्टीने निर्णायक ठरते.

योग्य सुधारित वाणाची निवड

कमी ओलाव्यात चांगला टिकाऊपणा दाखवणाऱ्या आणि अधिक उत्पादन देणाऱ्या सुधारित वाणांची निवड ही यशाची पहिली पायरी आहे. हरभऱ्याचे सुधारित वाण विजय, दिग्विजय, राजविजय-२०२, राजविजय-२०४, जाकी, साकी, आयसीसीव्ही-१०, पीकेव्ही कांचन (एकेजी -११०९), फुले विक्रम, बीडीएनजी-७९७ (आकाश), फुले विक्रांत, फुले विश्वराज, पीकेव्ही कनक यांची शिफारस करण्यात आली आहे. याशिवाय, जाकी ९२१८ हे वाणही या भागात लोकप्रिय आहे. दुष्काळी परिस्थितीत दिग्विजय हे वाण दुष्काळातून सुटका करणारे (drought escaping) महत्त्वाचे वाण मानले जाते. तसेच, राज विजय २०३ हे वाणही दुष्काळ सहन करणारे (drought tolerant) असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे. त्यामुळे स्थानिक हवामान आणि जमिनीचा प्रकार विचारात घेऊन योग्य वाणाची निवड करणे आवश्यक आहे.

पेरणीची योग्य वेळ आणि पद्धत

वेळेवर पेरणी ही कमी ओलाव्यातील यशस्वी हरभरा लागवडीची गुरुकिल्ली आहे. हरभरा पेरणीचा योग्य कालावधी १५ ऑक्टोबर ते १५ नोव्हेंबर दरम्यान आहे. कोरडवाहू हरभरा पेरणीसाठी मॉन्सूनचा परतीचा पाऊस थांबल्यानंतर, शेतात वाफसा (योग्य ओलावा) असतानाच लगेचच पेरणी आटोपून घ्यावी. यासाठी शेत पेरणीयोग्य स्थितीत आधीच तयार करून ठेवणे गरजेचे ठरते. पेरणी करताना दोन ओळींमधील अंतर ३० सेंमी आणि दोन झाडांमधील अंतर १० सेंमी ठेवावे.

बीजप्रक्रिया: आजारांपासून संरक्षणाची पहिली ढाल

पेरणीपूर्वी बियाण्यावर योग्य बीजप्रक्रिया केल्यास मुळकुज, मर रोग आणि इतर बुरशीजन्य आजारांपासून पिकाचे संरक्षण होते. यासाठी प्रतिकिलो बियाण्यास २ ग्रॅम थायरम अधिक २ ग्रॅम बाविर्तीन किंवा ५ ग्रॅम ट्रायकोडर्मा यांची बीजप्रक्रिया करावी. त्यानंतर २५० ग्रॅम रायझोबियम प्रति १० किलो बियाण्यास गुळाच्या थंड द्रावणामध्ये मिसळून चोळावे. रायझोबियम हे जिवाणुसंवर्धक बियाण्यास लावून पेरणी केल्यास नत्र शोषण्याची क्रिया जोमाने होते आणि उत्पादनात १० ते १७ टक्क्यांपर्यंत वाढ होऊ शकते. गुळाचे द्रावण तयार करण्यासाठी १ लिटर पाण्यात १२५ ग्रॅम गूळ घेऊन तो विरघळेपर्यंत पाणी कोमट करावे.

खत व्यवस्थापन आणि ओलावा संवर्धन

कमी ओलाव्याच्या परिस्थितीत खतांचा योग्य व संतुलित वापर अत्यंत महत्त्वाचा आहे. जास्त प्रमाणात रासायनिक खते दिल्यास पिकावर ताण येऊ शकतो. शिफारशीनुसार, पेरणीच्या वेळी प्रति हेक्टरी २५ किलो नत्र, ५० किलो स्फुरद आणि २५ ते ५० किलो पालाश द्यावे. सेंद्रिय खतांचा वापर ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत करतो. शक्य असल्यास ५ टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट शेतात पसरून त्याची चांगली मिसळणी करावी. याशिवाय, जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी पिक अवशेषांचे आच्छादन (मल्चिंग) किंवा प्लास्टिक मल्चिंगचा वापर करता येतो.

पाणी व्यवस्थापन: कमी पाण्यात जास्त उत्पादनाचे तंत्र

हरभऱ्याला जास्त पाण्याची गरज नसते, परंतु योग्य वेळी योग्य प्रमाणात पाणी दिल्यास उत्पादनात मोठी वाढ होते. मर्यादित पाणी उपलब्ध असल्यास, पिकाला पहिले पाणी फुले येण्याच्या किंवा कळीच्या अवस्थेत आणि दुसरे पाणी घाटे भरतेवेळी द्यावे. अत्यंत कमी पाणी असल्यास फक्त घाटे भरतेवेळी एकच सुयोग्य ओलीत दिली तरी फायद्याचे ठरते. पाण्याची बचत करण्यासाठी रुंद वरंबा सरी (Broad Bed Furrow) पद्धतीचा वापर करावा, ज्यामुळे पाण्याची ३० टक्क्यांपर्यंत बचत होते आणि उत्पादनातही वाढ होते. तुषार सिंचन (sprinkler) पद्धतीचा वापरही फायदेशीर ठरतो.

तण आणि कीड नियंत्रण

पिकाच्या सुरुवातीच्या ४० ते ४५ दिवसांत तणमुक्तता अत्यंत आवश्यक आहे. पीक २० ते २५ दिवसांचे असताना पहिली कोळपणी आणि ३० ते ३५ दिवसांनी दुसरी कोळपणी करावी. कमी ओलाव्याच्या परिस्थितीत तणांची वाढ कमी होते, परंतु तरीही तण नियंत्रणाकडे दुर्लक्ष करू नये. कीड नियंत्रणासाठी, विशेषतः घाटे अळी (pod borer) च्या प्रादुर्भावावर लक्ष ठेवावे. यासाठी प्रति एकर ५ ते १० कामगंध सापळे आणि पक्षी थांबे लावावेत. आवश्यक असल्यास, ५% निंबोळी अर्क (NSKE) किंवा शिफारस केलेल्या कीटकनाशकाची फवारणी करावी.

निष्कर्ष

कमी ओलावा ही मराठवाड्यातील शेतीसमोरील मोठी आव्हाने असली, तरी योग्य नियोजन आणि शास्त्रीय पद्धतींचा अवलंब केल्यास हरभऱ्याचे भरघोस उत्पादन घेणे शक्य आहे. योग्य वाणाची निवड, वेळेवर पेरणी, बीजप्रक्रिया, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर या पंचसूत्रीचा अवलंब करून शेतकरी बांधव यंदाच्या रब्बी हंगामात आपल्या उत्पन्नात लक्षणीय वाढ करू शकतात. स्थानिक कृषी विद्यापीठे आणि कृषी विभागाच्या सल्ल्याचा फायदा घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.