21 वी पशुगणना: महाराष्ट्रात 52 लाखांहून अधिक पशुधन घटले, प्रोव्हिजनल आकडेवारी समोर

By rushikesh Oct 5, 2026 0

महाराष्ट्रातील 21 व्या पशुगणनेची प्रोव्हिजनल आकडेवारी समोर; गायवर्गीय 17.7%, म्हैसवर्गीय 21%, डुक्कर 33.3% आणि शेळ्यांमध्ये 14.5% घट; ग्रामीण अर्थव्यवस्था, दूध उत्पादन आणि पशुपालकांच्या उत्पन्नावर परिणामाची शक्यता.

छत्रपती संभाजीनगर: महाराष्ट्रातील पशुधनाबाबत एक धक्कादायक चित्र समोर आले आहे. राज्यात झालेल्या 21 व्या पशुगणनेची प्रोव्हिजनल (प्राथमिक) आकडेवारी नुकतीच उपलब्ध झाली असून, मागील पाच वर्षांच्या तुलनेत राज्यातील पशुधन तब्बल 52 लाख 50 हजार 407 ने घटल्याचे दिसून आले आहे. मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय विभागाच्या वतीने ही पशुगणना करण्यात आली होती.

विशेष म्हणजे, मेंढ्या आणि कोंबड्या वगळता जवळपास सर्व प्रमुख पशुधन वर्गांमध्ये घट नोंदवण्यात आली आहे. यामुळे राज्यातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था, दूध उत्पादन आणि पशुपालक शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

मुख्य घट: वर्गनिहाय आकडेवारी

21 व्या पशुगणनेच्या प्रोव्हिजनल आकडेवारीनुसार, प्रमुख पशुधन वर्गांमध्ये खालीलप्रमाणे घट झाली आहे:

पशुधन वर्ग	घट (टक्केवारी)
गायवर्गीय	17.7%
म्हैसवर्गीय	21%
डुक्कर	33.3%
शेळ्या	14.5%

या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते की, गाय आणि म्हैस यांसारख्या दुधाळ जनावरांच्या संख्येत मोठ्या प्रमाणात घट झाली आहे. डुक्कर पालनात तर तब्बल 33.3 टक्क्यांची घट नोंदवली गेली आहे, जी सर्वाधिक आहे. शेळ्यांच्या संख्येतही 14.5 टक्क्यांची घट झाली आहे.

नेमकं काय घडलं?

पशुगणना ही दर पाच वर्षांनी राज्यातील पशुधनाची गणना करण्याची प्रक्रिया आहे. 21 वी पशुगणना 25 नोव्हेंबर 2024 ते 28 फेब्रुवारी 2025 या कालावधीत करण्यात आली. ही पशुगणना शीघ्र आणि विश्वासार्ह होण्यासाठी मोबाईल ॲपद्वारे ऑनलाइन पद्धतीने करण्यात आली. या पशुगणनेत प्रथमच भटकी कुत्री, भटक्या गाई यांसह भटक्या पशुपालक समुदायाची माहितीही गोळा करण्यात आली.

राज्यातील एकूण पशुधन

21 व्या पशुगणनेच्या प्राथमिक आकडेवारीनुसार, राज्यात एकूण 278.36 लाख पशुधन आहे. यामध्ये 115.08 लाख गायवर्गीय, 44.26 लाख म्हैसवर्गीय, 90.67 लाख शेळ्या आणि 28.35 लाख मेंढ्या यांचा समावेश आहे.

बैलांच्या संख्येत मोठी घट

पशुगणनेतील आणखी एक चिंताजनक बाब म्हणजे बैलांच्या संख्येत झालेली घट. 21 व्या पशुगणनेच्या प्राथमिक माहितीनुसार, राज्यातील बैलांची संख्या सुमारे 30 टक्क्यांनी घटून 34 लाखांवर आली आहे. शेती यांत्रिकीकरणामुळे पारंपरिक बैलजोडीचा वापर कमी झाल्याचा परिणाम यात दिसून येतो.

नाशिक जिल्ह्याचे उदाहरण पाहिल्यास, 2019 मध्ये जिल्ह्यात 19 लाख 39 हजार 564 गुरांची नोंदणी झाली होती, तर आताच्या जनगणनेत 18 लाख 24 हजार 62 गुरांची नोंदणी झाली आहे. याशिवाय, अहिल्यानगर जिल्ह्यातही पशुधन 26 लाख 68 हजार 640 पर्यंत खाली आल्याचे दिसून आले आहे.

या प्रकरणातील महत्त्वाचे अपडेट

21 व्या पशुगणनेचा अंतिम अहवाल अद्याप प्रकाशित झालेला नाही. राज्यात पशुगणना पूर्ण होऊन जवळपास एक वर्ष उलटले, मात्र अधिकृत आकडेवारी अद्याप जाहीर झालेली नाही. त्यामुळे प्रोव्हिजनल आकडेवारीत अंतिम अहवालानंतर काही बदल होण्याची शक्यता आहे.

दरम्यान, काही जिल्ह्यांमध्ये पशुगणनेची आकडेवारी समोर आली आहे. परभणी जिल्ह्यात एकूण 4 लाख 90 हजार 56 पशुधनाची नोंद झाली आहे. जळगाव जिल्ह्यात 1 हजार 468 गावांमध्ये 21 व्या पशुगणना मोहिमेंतर्गत 10 लाख 10 हजार 173 पशुधन गणना पूर्ण झाली आहे.

यापूर्वी काय घडलं होतं?

महाराष्ट्रात गेल्या काही दशकांपासून पशुधनाच्या संख्येत सातत्याने घट होत आहे. 1997 ते 2003 या कालावधीतच गायवर्गीय पशुधन 1.8 कोटींवरून 1.39 कोटींवर घसरले होते. 20 व्या पशुगणनेच्या (2019) तुलनेतही शेळी-मेंढ्या, गायी-म्हशी, वराह यांची संख्या 78 हजार 155 एवढी घट झाल्याचे वास्तव समोर आले होते.

पशुधन घटण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. शेतीचे यांत्रिकीकरण, चारा आणि पाण्याची टंचाई, दूध उत्पादनातील नफा घटणे, पशुवैद्यकीय सुविधांची कमतरता आणि शहरी भागाकडे होणारे स्थलांतर ही काही प्रमुख कारणे मानली जातात. लातूरसारख्या जिल्ह्यांमध्ये तर चारा टंचाईमुळे शेतकऱ्यांना जनावरांना खायला घालण्यासाठी ऊस पिकाची कापणी करावी लागत असल्याचेही समोर आले आहे.

पुढे काय होणार?

21 व्या पशुगणनेचा अंतिम अहवाल कधी प्रकाशित होईल, याबाबत अद्याप स्पष्ट माहिती नाही. मात्र, प्रोव्हिजनल आकडेवारीवरूनच राज्यातील पशुधन घटीचे गांभीर्य स्पष्ट होत आहे. याचा परिणाम दूध उत्पादन, मांस उत्पादन आणि ग्रामीण रोजगारावर होण्याची शक्यता आहे.

पशुसंवर्धन विभागाने अंतिम आकडेवारी जाहीर करून पशुपालकांसाठी योग्य योजना आणि सहाय्य जाहीर करणे आवश्यक आहे. तसेच, पशुधन घटीचे नेमके कारण समजून घेऊन त्यावर उपाययोजना करणे गरजेचे आहे. पशुपालक शेतकऱ्यांनीही या आकडेवारीकडे गांभीर्याने पाहून आपल्या पशुधनाची नोंदणी आणि काळजी घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून सरकारी योजनांचा लाभ घेता येईल.