बीड रेशीम हब: १४९३ मेट्रिक टन विक्रमी उत्पादन, राज्यात अव्वल

बीड: ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळख असलेल्या बीडची नवी ओळख आता रेशीम उत्पादनाचा जिल्हा म्हणून निर्माण होत आहे. २०१४-१५ पासून जिल्ह्यात रेशीम शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या सातत्याने वाढत असून, गेली चार वर्षे बीड जिल्हा महाराष्ट्रात नंबर एकचे स्थान अबाधित ठेवत आहे. २०२५-२६ मध्ये जिल्ह्यात तब्बल १,४९३ मेट्रिक टन रेशीम कोषाचे विक्रमी उत्पादन झाले आहे.

सध्या जिल्ह्यात सुमारे ४,६०० शेतकरी रेशीम उद्योगात कार्यरत असून, २०२६-२७ मध्ये आणखी दीड ते दोन हजार शेतकरी यात दाखल होण्याची शक्यता आहे. जिल्ह्यात सुमारे ४,५०० एकर क्षेत्रावर तुतीची लागवड करण्यात आली आहे. मराठवाड्यातील एकूण रेशीम उत्पादनात बीडचा वाटा सुमारे २५ टक्के आहे.

रेशीम शेतीचा प्रवास

पिढ्यान्पिढ्या कोयत्याने कणखर झालेले ऊसतोड कामगारांचे हात आता मुलायम रेशीम निर्माण करू लागले आहेत. बीडजवळील डोंगराळ भागातील दत्तनगरमधील ऊसतोड कामगारांची संख्या ९९ टक्के घटली आहे. गेवराई, वडवणी, धारूर, शिरूर या तालुक्यांतील ऊसतोड मजुरांच्या गावांनी आता रेशीम शेतीचा मार्ग पत्करला आहे.

रेशीम शेतीकडे वळलेल्या शेतकऱ्यांना वर्षभरात चार वेळा उत्पादन घेता येते. पारंपरिक पिकांप्रमाणे हंगामाची वाट पाहावी लागत नाही. त्यामुळे कमी पावसाच्या भागातील शेतकऱ्यांसाठी रेशीम शेती हा चांगला पर्याय ठरत आहे.

बाजारपेठेचा विस्तार

बीडमधील कोष बाजारपेठ सुरळीत सुरू असून सध्या ७० हजार ते ९५ हजार रुपये प्रतिक्विंटलपर्यंत दर मिळत आहेत. आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू, पश्चिम बंगाल आणि कर्नाटकातील व्यापारी कोष खरेदीसाठी बीडमध्ये येत आहेत.

बीडची रेशीम बाजारपेठ आता देशातील दुसऱ्या क्रमांकाची बाजारपेठ ठरली आहे. बंगळुरूनजीकचे रामनगर टाळून राज्यातील सहा हजारांवर शेतकरी बीडमध्येच विक्री करण्यासाठी येण्याला प्राधान्य देत आहेत. गोंदिया, भंडारा, जळगाव, नाशिक, सोलापूर, कोल्हापूर, पुणे, बारामतीतील शेतकरीही रेशीम कोष विक्रीसाठी बीडला येत आहेत.

शासकीय योजना आणि अनुदान

नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी योजना (पोखरा) टप्पा क्रमांक २ अंतर्गत रेशीम उत्पादक शेतकऱ्यांना दिल्या जाणाऱ्या अनुदानात शासनाने लक्षणीय वाढ केली आहे. यापूर्वी मिळणारे २.२० लाख रुपयांचे अनुदान वाढवून ३.२५ लाख रुपये करण्यात आले आहे. एक एकराच्या मर्यादेत ३.२५ लाख ते ४.३८ लाख रुपयांपर्यंत लाभ दिला जातो.

तुती लागवड, संगोपन, शेड उभारणी, अळ्यांचे संगोपन आदींसाठी मोठा खर्च करावा लागत असल्याने हे अनुदान शेतकऱ्यांसाठी दिलासा ठरत आहे. शासकीय योजना आणि बाजारपेठ उपलब्ध झाल्याने शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढत असून, रेशीम शेती पारंपरिक शेतीला एक चांगला पर्याय ठरत आहे.

देशातील दुसऱ्या क्रमांकाची बाजारपेठ

रेशीम शेतीला मिळत असलेल्या प्रतिसादामुळे बीड जिल्ह्यातील लागवड क्षेत्र वाढत आहे. सध्या राज्यात ७५ टक्के भागातील रेशीम कोषउत्पादक शेतकऱ्यांसाठी बीड हे महत्त्वाचे विक्री केंद्र बनले आहे. बीड आता केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे, तर देशाचे रेशीम हब म्हणून ओळखले जाऊ लागले आहे. बंगळुरू पहिल्या क्रमांकावर असला, तरी बीडने दुसऱ्या क्रमांकाची बाजारपेठ म्हणून आपला ठसा उमटवला आहे.

Sources

1. लोकमत, “ऊसतोड कामगारांचा बीड जिल्हा आता ‘रेशीम हब'”, १९ सप्टेंबर २०२६ — https://www.lokmat.com/beed/from-cane-cutters-to-silk-farmers-beed-district-emerges-as-maharashtras-silk-hub-with-record-1493-metric-tonnes-cocoon-production-a-a320/
2. लोकमत, “वर्षभरात चार वेळा उत्पादन, कमी पावसाची शेती, ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा आता रेशीम शेतीने समृद्ध”, १९ सप्टेंबर २०२६ — https://www.lokmat.com/agriculture/farming-ideas/sericulture-farming-low-rainfall-farming-sugarcane-harvesting-workers-district-now-prosperous-with-silk-farming-a-a993/amp/
3. पुढारी, “रेशीम उत्पादक शेतकऱ्यांच्या अनुदानात घसघशीत वाढ” — https://pudhari.news/maharashtra/marathwada/beed/subsidy-for-silk-farmers-increases-drastically-np88
4. लोकसत्ता, “ऊसतोडीचा कोयता गळून आता रेशीम धाग्याची ‘श्रीमंती'”, १८ एप्रिल २०२६ — https://www.loksatta.com/aurangabad/beed-silk-farming-success-sugarcane-cutters-shift-to-sericulture-market-turnover-ssb-93-5844023/
5. सामना, “बीड जिल्हा महाराष्ट्राचा रेशीम हब, कोयत्यांमुळे कणखर झालेले हात आता मुलायम रेशीम निर्माण करू लागले” — https://www.saamana.com/beed-district-silk-production-increased/
6. सामना, “बीड, महाराष्ट्राचे रेशीम हब! कोयत्यामुळे रापलेल्या हाताला तलम रेशमी साथ” — https://www.saamana.com/beed-emerges-as-maharashtras-silk-hub-103-tons-of-silk-arrive-within-a-week-uday-joshi-special-story/