कपाशी पिकात गुलाबी बोंड अळीचा प्रादुर्भाव वाढतोय? ऑगस्टमध्ये ढगाळ वातावरणात या किडीचा धोका अधिक. जाणून घ्या निंबोळी अर्क, कामगंध सापळे आणि इतर कमी खर्चिक जैविक उपायांबद्दल.
कपाशी पीक ७५ दिवसांच्या टप्प्यात; गुलाबी बोंड अळीचा धोका वाढला
सध्या कपाशीचे पीक ६५ ते ७५ दिवसांच्या अवस्थेत असून ते फुलावर आले आहे. या टप्प्यावर कपाशी उत्पादक शेतकऱ्यांसमोर सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे गुलाबी बोंड अळी (Pink Bollworm) चा प्रादुर्भाव. ऑगस्ट महिन्यापासून या किडीचा प्रादुर्भाव सुरू झाल्याचे दिसून येत आहे. ढगाळ वातावरण या किडींच्या वाढीसाठी अत्यंत पोषक ठरते, त्यामुळे शेतकऱ्यांना सजग राहण्याची गरज आहे.
कपाशीचे उत्पादन व गुणवत्ता टिकवण्यासाठी सुरुवातीपासूनच कीड व्यवस्थापन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. शास्त्रज्ञांनी काही सोपे, कमी खर्चिक आणि पर्यावरणपूरक उपाय सुचवले आहेत, ज्यांचा अवलंब करून शेतकरी मोठ्या नुकसानीपासून वाचू शकतात.
ढगाळ वातावरण का बनते किडींसाठी अनुकूल?
ऑगस्ट-सप्टेंबर या काळात बहुतांश भागात ढगाळ वातावरण असते. सावलीयुक्त, दमट हवामानात गुलाबी बोंड अळीची वाढ वेगाने होते. या किडीचे अळी अवस्थेतील जीवनचक्र कमी कालावधीत पूर्ण होते, त्यामुळे एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीला जाण्याचा वेग वाढतो. परिणामी, कमी वेळातच संपूर्ण शेतात प्रादुर्भाव पसरू शकतो.
ढगाळ वातावरणात रासायनिक फवारण्यांचा प्रभावही कमी होतो, कारण पावसाच्या सरी किंवा दवाच्या थेंबांमुळे औषधे पिकावर टिकत नाहीत. त्यामुळे या काळात जैविक व सांस्कृतिक उपायांना अधिक प्राधान्य देणे गरजेचे आहे.
गुलाबी बोंड अळी व्यवस्थापनासाठी प्रभावी जैविक उपाय
१. डोमकळ्या (नरभक्षी फुले) नष्ट करणे
कपाशीच्या पिकावर डोमकळ्या (बंजर फुले) तयार होतात, ज्यांना शास्त्रीय भाषेत ‘नरभक्षी फुले’ म्हणतात. या फुलांमध्ये गुलाबी बोंड अळीची अंडी घातली जातात. या कळ्या गोळा करून नष्ट केल्यास किडीचा प्रसार मोठ्या प्रमाणावर रोखता येतो. हा उपाय अत्यंत सोपा, स्वस्त व परिणामकारक आहे.
२. निंबोळी अर्काची फवारणी
निंबोळी अर्क (Neem Seed Kernel Extract) हा गुलाबी बोंड अळीवर प्रभावी जैविक उपाय आहे. ५% निंबोळी अर्काची फवारणी केल्यास किडीची वाढ खुंटते व ती पिकाचे नुकसान करू शकत नाही. निंबोळी अर्क पर्यावरणपूरक असल्याने मित्र किटकांची हानी होत नाही.
३. कामगंध सापळे (Pheromone Traps) वापरणे
कामगंध सापळ्यांद्वारे नर गुलाबी बोंड अळीचे आकर्षण करून त्यांना पकडता येते. यामुळे नर-मादी यांचे मिलन होण्यास प्रतिबंध होतो व अंडी उत्पादनाचे प्रमाण कमी होते. प्रति एकर ४-५ सापळे लावावेत. हे सापळे स्वस्तात उपलब्ध आहेत व दीर्घकाळ टिकतात.
४. परोपजीवी मित्र किटक सोडणे
ट्रायकोग्रामा (Trichogramma) या परोपजीवी भक्षक किटकाची अंडी गुलाबी बोंड अळीच्या अंड्यांमध्ये घातली जातात, ज्यामुळे किडीची अंडी नष्ट होतात. हा जैविक नियंत्रणाचा अत्यंत प्रभावी मार्ग आहे. शेतकरी बाजारातून या किटकांची अंडी खरेदी करून शेतात सोडू शकतात.
कधी करावी रासायनिक फवारणी?
वरील सर्व जैविक उपाय योजूनही जर ५% पेक्षा जास्त प्रादुर्भाव आढळल्यास, तरच रासायनिक फवारणी करावी. शास्त्रज्ञांच्या मते, कमी प्रादुर्भावात रासायनिक औषधांचा वापर टाळावा. रासायनिक फवारणी करताना किटकनाशकांची योग्य मात्रा व वेळ यांचे पालन करणे आवश्यक आहे. तसेच, फवारणीनंतर पावसाची शक्यता नसतानाच फवारणी करावी.
शेतकऱ्यांना सावधानतेचा सल्ला
कीड व्यवस्थापनाची सुरुवात लवकर करणे ही यशाची गुरुकिल्ली आहे. शेताची नियमित पाहणी करावी, फुलांची व बोंडांची तपासणी करावी. ऑगस्टमध्ये प्रादुर्भाव दिसू लागल्याने आता उशीर न करता वरील उपायांचा अवलंब करावा.
स्थानिक कृषी अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्यावा व शेती मित्र योजनेचा लाभ घ्यावा. कपाशी हे नगदी पीक असल्याने त्याचे रक्षण करणे अत्यंत गरजेचे आहे. वेळीच योग्य उपाययोजना केल्यास उत्तम उत्पादन मिळू शकते.
टीप: वरील माहिती कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यावर आधारित आहे. अधिक माहितीसाठी स्थानिक कृषी कार्यालयाशी संपर्क साधावा.
By
