UN ने जगाचा नकाशा बदलण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. आफ्रिका खंड मोठा तर युरोप व उत्तर अमेरिका लहान दिसणार. १६४ देशांच्या पाठिंब्याने हा प्रस्ताव पारित, भारतानेही दिला पाठिंबा. वाचा सविस्तर.
जागतिक नकाशात ऐतिहासिक बदल; आफ्रिका मोठा, युरोप-अमेरिका लहान, भारताचा पाठिंबा
संयुक्त राष्ट्र महासभेने जगाचा नकाशा बदलण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. शुक्रवारी झालेल्या मतदानात ‘करेक्ट द मॅप’ या प्रस्तावाला १६४ देशांचा पाठिंबा मिळाला. या नवीन नकाशात आफ्रिका खंड मोठा दिसणार आहे, तर युरोप आणि उत्तर अमेरिकेचा आकार लहान दिसणार आहे. भारतानेही या प्रस्तावाला पाठिंबा दिला आहे.
नेमका काय आहे नवीन निर्णय?
संयुक्त राष्ट्र महासभेने ५ सप्टेंबर २०२६ रोजी ‘करेक्ट द मॅप: रिबॅलन्सिंग ग्लोबल कार्टोग्राफिक रिप्रेझेंटेशन’ या ठरावाला मंजुरी दिली. या ठरावानुसार जगभरातील शाळा, माध्यमे, डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि सरकारी दस्तऐवजांमध्ये पारंपारिक मर्केटर नकाशाऐवजी ‘इक्वल अर्थ प्रोजेक्शन’ सारख्या अचूक नकाशांचा वापर करण्यास प्रोत्साहन दिले जाईल.
मर्केटर नकाशात नेमकी काय त्रुटी आहे?
सध्या जगभरात मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा मर्केटर नकाशा १५६९ मध्ये फ्लेमिश नकाशाकार जेरार्डस मर्केटर यांनी तयार केला होता. हा नकाशा प्रामुख्याने सागरी नौकानयनासाठी विकसित करण्यात आला होता.
या नकाशाची सर्वात मोठी समस्या म्हणजे विषुववृत्तापासून दूर असलेल्या प्रदेशांचा आकार वास्तविकतेपेक्षा मोठा दाखवला जातो. उदाहरणार्थ, ग्रीनलँड आफ्रिकेइतका मोठा दिसतो, परंतु प्रत्यक्षात आफ्रिका ग्रीनलँडपेक्षा १४ पट मोठा आहे.
त्यामुळे आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका आणि दक्षिण आशियासारखे विषुववृत्ताजवळील प्रदेश वास्तविकतेपेक्षा लहान दाखवले जातात.
१६४ देशांचा पाठिंबा, अमेरिकेचा एकट्याचा विरोध
हा प्रस्ताव टोगो या पश्चिम आफ्रिकी देशाने मांडला होता, तर आफ्रिकन युनियनने त्याला पाठिंबा दिला होता.
मतदानाचे निकाल असे राहिले:
- पाठिंबा: १६४ देश (भारत, फ्रान्स, ब्रिटनसह)
- विरोध: १ देश (अमेरिका)
- तटस्थ: ६ देश (एस्टोनिया, जॉर्जिया, लिथुआनिया, मोल्दोव्हा, सर्बिया, युक्रेन)
अमेरिकेने या प्रस्तावाला ‘वैचारिक अजेंडा’ म्हटले आहे. अमेरिकेच्या प्रतिनिधी यारिना फेरेन्सेविच म्हणाल्या की, “संयुक्त राष्ट्रांनी १६ व्या शतकातील नकाशावर चर्चा करण्याऐवजी जगासमोरील खऱ्या आव्हानांवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.”
भारताची भूमिका काय?
भारताने या प्रस्तावाला पाठिंबा दिला आहे. मात्र, भारताने एखाद्या विशिष्ट नकाशा प्रोजेक्शनला पाठिंबा नसल्याचे स्पष्ट केले आहे.
संयुक्त राष्ट्रातील भारताचे प्रथम सचिव रघू पुरी यांनी स्पष्ट केले की, ‘समान क्षेत्रफळ (इक्वल एरिया) नकाशा प्रोजेक्शन’च्या व्यापक वापराला भारताचा पाठिंबा आहे, मात्र ‘इक्वल अर्थ प्रोजेक्शन’ किंवा इतर कोणत्याही विशिष्ट प्रोजेक्शनला समर्थन नाही.
भारताचा या ठरावावरील तांत्रिक आणि पद्धतशीर तटस्थतेवर भर आहे. वेगवेगळ्या कार्टोग्राफिक प्रोजेक्शनचा वापर वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी होतो, त्यामुळे कोणतीही एक प्रोजेक्शन सर्व अनुप्रयोगांसाठी योग्य नाही, असे भारताचे म्हणणे आहे.
नवीन नकाशाचे महत्त्व काय?
आफ्रिकेचा आकार अचूक दिसणार
नवीन ‘इक्वल अर्थ प्रोजेक्शन’मध्ये आफ्रिकेचा आकार त्याच्या वास्तविक क्षेत्रफळानुसार दिसणार आहे. ‘#करेक्टदमॅप’ मोहिमेच्या म्हणण्यानुसार, अमेरिका, चीन, भारत, जपान, मेक्सिको आणि युरोपचा बराचसा भाग एकत्र आफ्रिकेत बसू शकतो आणि तरीही जागा शिल्लक राहते.
जागतिक दृष्टिकोनात बदल
टोगोचे परराष्ट्र मंत्री रॉबर्ट ड्युसी म्हणाले, “नकाशा कधीही तटस्थ नसतो. तो समज घडवतो, लोक आणि खंडांचे जगातील स्थान कसे समजले जाते यावर प्रभाव टाकतो.”
आफ्रिकन युनियनने या निर्णयाचे ऐतिहासिक पाऊल म्हणून स्वागत केले आहे.
नकाशातील विकृती दूर होणार
मर्केटर नकाशातील विकृतीमुळे आफ्रिका, लॅटिन अमेरिका आणि दक्षिण आशियाचा आकार कमी दाखवला जात असे. या विकृतीमुळे जगाचा असंतुलित दृष्टिकोन निर्माण झाला होता. नवीन नकाशा ही विकृती दूर करणार आहे.
तज्ज्ञ काय म्हणतात?
‘आफ्रिका नो फिल्टर’ संस्थेच्या लेराटो मोगोआथले यांच्या म्हणण्यानुसार, “जागतिक नकाशावर आफ्रिकेचे चुकीचे प्रतिनिधित्व ही केवळ कार्टोग्राफिक चूक नसून, ती एक कथानकाची (नॅरेटिव्ह) समस्या आहे.”
केनियाचे भूगोलतज्ज्ञ किओको मुएंडो यांच्या मते, मर्केटर नकाशामुळे आफ्रिका खंडाच्या प्रचंड संसाधने, लोकसंख्या आणि आर्थिक क्षमता कमी लेखली गेली.
निष्कर्ष
संयुक्त राष्ट्रांचा हा निर्णय जागतिक नकाशाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. १६ व्या शतकातील नौकानयनासाठी तयार केलेला मर्केटर नकाशा आता अधिक अचूक आणि न्याय्य नकाशांना स्थान देत आहे. आफ्रिकेच्या आकाराबाबतची चुकीची समज दूर होणार आहे. भारतासह १६४ देशांचा पाठिंबा या बदलाचे महत्त्व अधोरेखित करतो.
By
