स्वातंत्र्यदिन २०२६ मध्ये लाल किल्ल्यावर ऐतिहासिक बदल! ‘वंदे मातरम्’च्या १५० वर्षपूर्ती निमित्त राष्ट्रगीतापूर्वी हे राष्ट्रीय गीत गायले जाईल. ‘युवा शक्ती’ संकल्पनेवर भर, तरुणांना स्वातंत्र्यलढ्याशी जोडण्याचा प्रयत्न.
स्वातंत्र्यदिन २०२६ : लाल किल्ल्यावर पहिल्यांदाच गायले जाणार ‘वंदे मातरम्’
नवी दिल्ली : संपूर्ण देश सध्या ८०व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या तयारीत व्यस्त आहे. १५ ऑगस्ट २०२६ रोजी भारताचा ८०वा स्वातंत्र्यदिन साजरा होणार आहे. यंदाचा हा सोहळा अनेक दृष्टीने विशेष असणार आहे. कारण यंदा प्रथमच लाल किल्ल्यावरील कार्यक्रमाचा क्रम बदलण्यात आला आहे. स्वातंत्र्यदिनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून देशाला संबोधित करण्यापूर्वी आणि राष्ट्रगीतापूर्वी ‘वंदे मातरम्’चे गायन केले जाणार आहे. संरक्षण मंत्रालयाने या नव्या क्रमाची अधिकृत घोषणा केली आहे.
‘वंदे मातरम्’चा ऐतिहासिक सहभाग
‘वंदे मातरम्’ हे बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी १८७० च्या दशकात लिहिलेले राष्ट्रीय गीत आहे. १८८२ मध्ये ‘आनंदमठ’ या कादंबरीत ते प्रकाशित झाले. ब्रिटिशविरोधी स्वातंत्र्यलढ्यात या गीताला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते. क्रांतिकारक, काँग्रेस कार्यकर्ते, विद्यार्थी आणि सामान्य नागरिक यांनी मातृभूमीप्रतीची भक्ती व्यक्त करण्यासाठी हे गीत वापरले. स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून हे गीत लाखो भारतीयांना प्रेरणा देत आले आहे.
दुसरीकडे, ‘जन गण मन’ हे भारताचे राष्ट्रगीत आहे. २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेने त्याचा स्वीकार केला. त्याला निश्चित कायदेशीर आणि औपचारिक दर्जा असून, निर्धारित प्रोटोकॉलनुसार सरकारी आणि राज्यस्तरीय कार्यक्रमांमध्ये ते वाजवले जाते.
नवा क्रम : ‘वंदे मातरम्’ आधी का?
लाल किल्ल्यावरील स्वातंत्र्यदिनाचा सोहळा एका निश्चित क्रमाने पार पडतो. पंतप्रधानांचे आगमन, तिरंगा फडकावणे, त्यानंतर राष्ट्रगीत आणि मग देशाला संबोधन असा हा क्रम होता. ‘वंदे मातरम्’ला या सोहळ्यात गाण्यावर कोणतीही कायदेशीर बंदी नव्हती; मात्र ते पारंपरिक कार्यक्रमाच्या क्रमाचा भाग नव्हते.
यंदाच्या बदलानुसार, पंतप्रधान लाल किल्ल्यावर आल्यानंतर प्रथम ‘वंदे मातरम्’ गायले जाईल. त्यानंतर ते राष्ट्रीय ध्वज फडकावतील आणि त्यानंतर राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ गायले जाईल. या बदलामागील कारण भारतातील या दोन महत्त्वाच्या देशभक्तिपर रचनांच्या वेगवेगळ्या भूमिकांमध्ये आहे. ‘वंदे मातरम्’ हे स्वातंत्र्याच्या संघर्षाशी जोडलेले आहे, तर ‘जन गण मन’ हे स्वातंत्र्यानंतर अस्तित्वात आलेल्या सार्वभौम प्रजासत्ताक भारताचे प्रतिनिधित्व करते. त्यामुळे आता सोहळ्याचा क्रम राष्ट्रीय जागृतीपासून राष्ट्रीय स्वातंत्र्यापर्यंत आणि त्यानंतर घटनात्मक प्रजासत्ताकापर्यंत जाणारा असेल.
‘वंदे मातरम्’ची १५० वर्षपूर्ती आणि ‘युवा शक्ती’ संकल्पना
यंदाच्या बदलाची वेळही महत्त्वाची आहे. २०२६ मध्ये ‘वंदे मातरम्’च्या १५० वर्षे पूर्ण होत आहेत. या गौरवशाली वारशाचा सन्मान म्हणून प्रथमच लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून हे राष्ट्रीय गीत गायले जाणार आहे.
लाल किल्ल्यावरील कार्यक्रमासाठी सरकारने ‘युवा शक्ती’ ही संकल्पना निवडली आहे. तरुण पिढीला केवळ आजच्या राष्ट्राशी नव्हे, तर स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासाशी जोडण्याचा यामागील उद्देश आहे. २०४७ पर्यंत ‘विकसित भारत’च्या निर्मितीत तरुणांच्या योगदानाला या निमित्ताने अधोरेखित केले जाईल. संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह यांनी स्पष्ट केले की, या कार्यक्रमात युवकांचा सहभाग हा दीर्घकालीन नियोजनाचा भाग आहे आणि कोणत्याही अलीकडील घटनेला प्रतिसाद नाही.
भव्य सोहळ्याची तयारी
या भव्य सोहळ्याला साक्षी देण्यासाठी सुमारे ५,००० विशिष्ट अतिथींना आमंत्रित करण्यात आले आहे. याशिवाय, एनसीसीचे २,५०० कॅडेट आणि ‘मेरा भारत’चे स्वयंसेवक लाल किल्ल्यासमोर ज्ञानपथावर ‘वंदे मातरम्’ची आकृती बनवतील. भारतीय वायुदलाचे एमआय-१७ हेलिकॉप्टर ‘वंदे मातरम्’च्या १५० वर्षपूर्तीचे बॅनर घेऊन लाल किल्ल्यावर फुलांची पाकळी उधळेल.
स्वातंत्र्यदिनाचा हा सोहळा भारताच्या स्वातंत्र्याची ८० वर्षे पूर्ण झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर होत आहे. या ऐतिहासिक बदलामुळे यंदाचा स्वातंत्र्यदिन अधिकच संस्मरणीय ठरणार आहे.
By
