मराठवाड्यातील १० धरणांवर १०९० मेगावॅटचे तरंगते सौर प्रकल्प – हरित ऊर्जेकडे मोठे पाऊल

गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळ १० धरणांवर १०९० मेगावॅट क्षमतेचे तरंगते सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारणार आहे. येलदरी येथे २०० मेगावॅटचा प्रकल्प सुरू; आर्थिक स्थैर्य व बाष्पीभवन कमी होणार.

छत्रपती संभाजीनगर (marathwada update 24 ) : गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळाने (GMIDC) मोठा निर्णय घेतला आहे. आपल्या १० प्रमुख धरणांवर आणि जलाशयांवर एकूण १,०९० मेगावॅट क्षमतेचे तरंगते सौर ऊर्जा प्रकल्प (Floating Solar Projects) उभारण्याचे नियोजन केले आहे. या उपक्रमामुळे महामंडळाला आर्थिक उभारी मिळणार असून, पर्यावरणपूरक ऊर्जानिर्मितीला चालना मिळणार आहे. तसेच धरणांतील पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होण्यास मदत होणार आहे.

आर्थिक स्थैर्यासाठी महत्त्वपूर्ण पाऊल

गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळाने १ एप्रिलपासून स्वायत्त कारभार सुरू केला आहे. या पार्श्वभूमीवर, केवळ शासकीय अनुदानावर अवलंबून न राहता स्वतःचे उत्पन्नाचे नवे स्रोत निर्माण करणे आवश्यक झाले होते. त्यातूनच जलसंपदा क्षेत्रासोबतच ऊर्जानिर्मितीच्या क्षेत्रात उतरून महामंडळ आपला महसूल वाढवण्याच्या तयारीत आहे. महामंडळाचे कार्यकारी संचालक जयंत गवळी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या प्रकल्पांची प्राथमिक रूपरेषा पूर्णपणे निश्चित झाली आहे.

या उपक्रमामुळे महामंडळाला उत्पन्नाचा एक स्थिर आणि दीर्घकालीन स्रोत उपलब्ध होणार आहे. जलसंपदा मंत्री राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी अधिकाऱ्यांच्या व कर्मचाऱ्यांचा पगारखर्च महामंडळाच्या स्वतःच्या उत्पन्नातून भरावा, असे निर्देश दिले आहेत.

येलदरी येथे २०० मेगावॅटचा प्रकल्प; निविदा प्रसिद्ध

या १,०९० मेगावॅट क्षमतेच्या एकूण प्रकल्पांपैकी येलदरी येथे २०० मेगावॅट क्षमतेचा तरंगता सौर प्रकल्प उभारण्यात येणार आहे. या प्रकल्पासाठी निविदा प्रसिद्ध करण्यात आल्या आहेत. हा प्रकल्प महामंडळाच्या आर्थिक सक्षमीकरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरणार आहे.

जायकवाडी धरणावर २,००० मेगावॅटचा प्रकल्प

दरम्यान, मराठवाड्यातील सर्वात मोठे असलेले जायकवाडी धरण हे देखील सौर ऊर्जा प्रकल्पांच्या केंद्रस्थानी आहे. एनटीपीसी (NTPC) मार्फत या धरणावर २,००० मेगावॅट क्षमतेचा मोठा तरंगता सौर ऊर्जा प्रकल्प विकसित केला जात असून, त्याला केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाकडून मान्यताही मिळाली आहे. याशिवाय, महामंडळ स्वतःही याच ठिकाणी आणखी एक सौर प्रकल्प विकसित करणार आहे.

तसेच, मराठवाड्यातील अप्पर पेंगंगा, पूर्णा, सिंधफणा धरणांवर तसेच अहिल्यानगर जिल्ह्यातील मुळा प्रकल्पावरही तत्सम सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारण्याचे नियोजन आहे. या सर्व प्रकल्पांच्या व्यवहार्यता अभ्यासासाठी सल्लागार एजन्सी नेमण्यात आली आहे. तिच्या अहवालानंतर खर्च व अपेक्षित उत्पन्न याबाबत तपशीलवार माहिती तयार केली जाईल.

जायकवाडीचा जलविद्युत प्रकल्प पुन्हा सुरू होणार

जायकवाडी हे मराठवाड्यातील सर्वात मोठे धरण आहे. या धरणाच्या बांधकामाच्या वेळी तेथे एक जलविद्युत प्रकल्प (हायड्रोपॉवर प्रकल्प) बसवण्यात आला होता. मात्र, तांत्रिक कारणांमुळे तो गेली अनेक वर्षे बंद पडला होता. आता हा प्रकल्प पुन्हा सुरू करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. अधिकाऱ्यांच्या मते, यामुळे पैठण शहर व तालुक्याची वीज आवश्यकता कायमस्वरूपी पूर्ण होऊ शकते.

तरंगत्या सौर ऊर्जेचे फायदे

तरंगते सौर ऊर्जा प्रकल्प (Floating Solar PV Systems) हे अनेक दृष्टींनी फायदेशीर ठरतात:

• बाष्पीभवनात घट : धरणाच्या पाण्यावर सौर पॅनेल तरंगत असल्याने पाण्याच्या पृष्ठभागाला सावली मिळते. यामुळे बाष्पीभवन मोठ्या प्रमाणात कमी होते. अभ्यासानुसार, यामुळे बाष्पीभवन ३० ते ९० टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकते. पाण्याची बचत होण्यास मदत होते, विशेषतः पाणीटंचाई असलेल्या भागात हे अत्यंत उपयुक्त आहे.
• ऊर्जा उत्पादनात वाढ: पाण्याच्या नैसर्गिक शीतलन प्रभावामुळे (Cooling Effect) सौर पॅनेलचे तापमान कमी राहते. यामुळे जमिनीवरील प्रकल्पांच्या तुलनेत ५ ते १५ टक्के अधिक ऊर्जा उत्पादन होऊ शकते.
• जमिनीची बचत: या प्रकल्पांसाठी मोठ्या प्रमाणात जमिनीची गरज लागत नाही. धरणांच्या पाण्याच्या पृष्ठभागाचाच उपयोग केला जातो. त्यामुळे शेतीयोग्य किंवा नैसर्गिक जमिनीवर दबाव येत नाही.

पर्यावरणीय आव्हाने

तथापि, या प्रकल्पांबाबत काही पर्यावरणीय आव्हानेही उपस्थित करण्यात आली आहेत. ‘जीवनरक्षक चळवळी’चे ॲड. गणेश राऊत यांनी या प्रस्तावावर आक्षेप घेतला आहे. धरणांवर सौर पॅनेल बसवल्यास जलचर सजीव, विशेषतः मासे, तसेच स्थलांतरित पक्ष्यांच्या अधिवासाला धोका निर्माण होऊ शकतो, असे त्यांचे म्हणणे आहे. तसेच, अशा प्रकल्पांमुळे जागतिक तापमानवाढ वाढू शकते आणि सौर पॅनेलच्या निर्मितीमध्ये कोळसा, तेल व वायू यांचा वापर केला जातो, त्यामुळे हा प्रकल्प पर्यावरणदृष्ट्या संशयास्पद आहे, असेही त्यांनी सांगितले.

पुढील वाटचाल

सध्या या सर्व प्रकल्पांच्या नियोजनाचा टप्पा सुरू आहे. येलदरी येथील २०० मेगावॅट प्रकल्पासाठी निविदा प्रक्रिया सुरू झाली आहे. इतर धरणांवरील प्रकल्पांसाठी व्यवहार्यता अहवाल तयार केला जात आहे. या प्रकल्पांच्या यशस्वी अंमलबजावणीमुळे मराठवाड्याला हरित ऊर्जेचा मोठा फायदा होणार आहे. तसेच गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळ आर्थिकदृष्ट्या अधिक सक्षम होण्यास मदत होईल.