पॅन कार्डवर ५ मिनिटांत ५० हजार कर्ज? हा ‘सोपा’ पर्याय लाखोंसाठी कसा ठरतोय अडचणीचा सापळा!

फक्त पॅन कार्ड आणि आधार देऊन मिळणारे ५० हजार रुपयांचे त्वरित कर्ज हजारो लोकांसाठी मोठ्या संकटात कसे बदलत आहे? वाचा सविस्तर रिपोर्ट.

“अवघे ५ मिनिटांत कर्ज मंजूर,” “कोणत्याही कागदपत्रांचा त्रास नाही,” “फक्त पॅन कार्ड आणि आधार क्रमांक द्या आणि ५० हजार रुपये आपल्या खात्यात.” अशा आमिषाने लोकांना सहज कर्ज देणाऱ्या अनेक डिजिटल लोन अॅप्सनी गेल्या काही महिन्यांत देशभरात हजारो ग्राहकांना आपल्या जाळ्यात ओढले आहे. मात्र, हे सोपे वाटणारे कर्ज नेमके कसे एक अखेरचे स्वप्न बनते आणि कसे ग्राहकांना चक्रव्यूहात अडकवते, हा मोठा प्रश्न आहे. अव्वाच्या सव्वा व्याजदर, मनमानी शुल्क, कर्ज वसुली करणाऱ्या एजंट्सचे सतत येणारे धमकीचे फोन आणि ओळखीच्या व्यक्तींनाही त्रास देण्याच्या प्रकारांमुळे ग्राहकांचे जगणं कठीण झाले आहे. एका अहवालानुसार, गेल्या वर्षभरात अशा बेकायदेशीर लोन अॅप्सविरोधात ५५,००० पेक्षा अधिक तक्रारी नोंदवण्यात आल्या आहेत.

सोपे कर्ज’ म्हणजे नेमके काय?

बँकेत जाऊन कागदपत्रांचा गुंता न करता, फक्त मोबाइल अॅप डाउनलोड करून आणि पॅन कार्ड, आधार कार्ड, बँक तपशील तसेच मोबाइलमधील संपर्क आणि फोटो गॅलरीत प्रवेश देऊन काही मिनिटांतच कर्ज मिळते. सुरुवातीला ही प्रक्रिया अतिशय आकर्षक वाटते. पोलिसांनी दिलेल्या माहितीनुसार, बहुतांश लोन अॅप्स १०,००० ते ५०,००० रुपयांपर्यंतची कर्जे देतात आणि ३६ टक्क्यांपर्यंत व्याज आकारतात. मात्र, कर्ज मंजूर करताना ते आपल्या मोबाइलमधील कॉन्टॅक्ट्स, मेसेजेस आणि फोटो गॅलरीतील डेटा हस्तगत करतात, ज्याचा वापर नंतर ग्राहकांना ब्लॅकमेल करण्यासाठी केला जातो.

व्याजदर आणि लपवलेले शुल्क – खरा धोका

हे अॅप्स सहसा ‘नॉमिनल’ व्याजदर दाखवतात, पण प्रत्यक्षात ते प्रचंड व्याज आणि विविध नावांनी शुल्क वसूल करतात. अनेक प्रकरणांमध्ये व्याजदर १०० ते २०० टक्क्यांपर्यंत आढळून आला आहे. काही अॅप्स तर १ टक्का दैनंदिन व्याज (वार्षिक ३६५ टक्क्यांपेक्षा अधिक) आकारतात, जे आरबीआयच्या मर्यादेच्या पूर्णपणे विरोधात आहे. कर्जाची रक्कम मंजूर करताना प्रक्रिया शुल्क, विमा शुल्क अशा विविध बाबींची मोठी कपात केली जाते, त्यामुळे ग्राहकाला प्रत्यक्षात अपेक्षेपेक्षा कमी रक्कम मिळते, परंतु परतफेड पूर्ण रकमेवर करावी लागते.

वसुलीचे ‘दहशतवादी’ धोरण – कर्ज न फेडल्यास काय होते?

कर्ज फेडण्याची मुदत संपली, की सुरू होतो प्रत्यक्ष त्रास. कर्ज वसुली करणारे एजंट्स ग्राहकांना आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना दिवसातून अनेक वेळा अपशब्दांचा वापर करून फोन करतात. अनेकदा बनावट कायदेशीर नोटिसा पाठवल्या जातात किंवा ग्राहक आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या मोर्फ केलेल्या (बदललेल्या) अश्लील फोटो सोशल मीडियावर व्हायरल केले जातात. ग्राहकांचे फोन बुक वापरून व्हॉट्सअॅप ग्रुप तयार करून त्यांना मानसिक त्रास दिला जातो. काही प्रकरणांमध्ये, ग्राहकाच्या संमतीशिवाय त्यांच्या बँक खात्यात कर्जाची रक्कम जमा केली जाते आणि नंतर जास्त रक्कम परत करण्यास सांगितले जाते.

‘कर्जाचे चक्र’ आणि आत्महत्येपर्यंतचे प्रकरण

या दबावामुळे अनेक ग्राहक जुने कर्ज फेडण्यासाठी नवीन कर्ज घेण्यास भाग पाडले जातात आणि ते ‘कर्जाच्या चक्रव्यूहा’त अडकतात. देशभरात अशा प्रकारच्या छळामुळे अनेक आत्महत्या देखील झाल्याच्या घटना समोर आल्या आहेत. हैदराबादमध्ये एका जोडप्याने आणि त्यांच्या मुलाने कर्ज वसुलीच्या छळामुळे आत्महत्या केल्याची धक्कादायक घटना घडली आहे. केरळमध्येही एका विद्यार्थ्याच्या मृत्यूप्रकरणी तपासात बेकायदेशीर लोन अॅप नेटवर्कचा संबंध आढळून आला आहे.

पॅन कार्ड फसवणुकीचा मोठा धोका

याशिवाय, फसवणुक करणारे चोरीचे पॅन कार्ड तपशील वापरून ग्राहकांच्या नावाने त्यांच्या संमतीशिवाय कर्ज काढतात. ही कर्जे सिबिल (CIBIL) स्कोअरवर नोंदवली जातात, त्यामुळे ग्राहकाचा क्रेडिट स्कोअर खराब होतो आणि भविष्यात कर्ज घेणे अशक्य होते. अनेकदा ग्राहकाला या फसवणुकीची कल्पना देखील नसते आणि त्याला कळते तेव्हा उशीर झालेला असतो. फसवणुक करणारे AI तंत्रज्ञानाचा वापर करून डिजिटल केवायसी (KYC) प्रक्रियाही फसवतात.

काय आहे तोडगा? आरबीआयचे कडक नियम आणि ग्राहकांसाठी सूचना

या वाढत्या समस्येची दखल घेत भारतीय रिझर्व्ह बँकने (RBI) कठोर पावले उचलली आहेत. RBI ने २०२२ मध्ये डिजिटल लोनिंग दिशानिर्देश जारी केले होते, ज्यामध्ये लोन अॅप्सना मोबाइलच्या संपर्क यादी, कॉल लॉग, फाइल सिस्टम यांसारखा संवेदनशील डेटा प्रवेश करण्यास बंदी घातली होती. २०२६ मध्ये RBI ने आणखी नवे नियम लागू केले आहेत. त्यानुसार, कोणत्याही ग्राहकाची एकूण मासिक ईएमआय त्याच्या मासिक उत्पन्नाच्या ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त असता कामा नये. तसेच, लोन अॅप्सनी ग्राहकाला प्रत्यक्ष कर्ज देणाऱ्या बँक किंवा NBFC चे नाव आधीच स्पष्टपणे सांगणे बंधनकारक आहे.

तज्ञांचा सल्ला आणि ग्राहकांनी काय करावे?

• कोणत्याही अनोळखी लोन अॅपला आपला पॅन कार्ड, आधार कार्ड किंवा बँक तपशील देऊ नका.
• दर ३-६ महिन्यांनी आपला CIBIL क्रेडिट रिपोर्ट तपासा आणि कोणतेही अनोळखी कर्ज आढळल्यास त्वरित कारवाई करा.
• फक्त RBI-मान्यताप्राप्त बँक किंवा NBFC कडूनच कर्ज घ्या.
• कोणत्याही लोन अॅपकडून छळ होत असेल किंवा त्रास होत असेल, तर त्वरित नॅशनल सायबर क्राइम हेल्पलाइन (१९३०) वर संपर्क साधा किंवा cybercrime.gov.in या पोर्टलवर ऑनलाइन तक्रार नोंदवा. तसेच जवळच्या पोलीस ठाण्यात किंवा सायबर सेलमध्ये एफआयआर दाखल करा.
• फसवणुकीच्या बाबतीत, ग्राहकाने कर्जाची परतफेड करणे बंधनकारक नाही, परंतु यासाठी योग्य कागदोपत्री पुराव्यांसह तक्रार नोंदवणे आवश्यक आहे.